Vòng tròn khép kín đầy ma mị trong thế giới tự nhiên !

Bài & Ảnh: Phùng Mỹ Trung, Phùng Nguyễn Trí Lâm

Cuộc đấu tranh sinh tồn và duy trì nòi giống là một cuộc chiến tàn khốc trong thế giới tự nhiên. Để tồn tại mỗi loài phải tự trang bị cho mình một thứ vũ khí tối thượng để săn mồi và lẩn trốn kẻ thù. Trải qua hàng trăm triệu năm tiến hoá, chúng đã phải trải qua quá trình chọn lọc tự nhiên nhằm thích nghi để tồn tại và phát triển. Những vũ khí tối thượng ấy của kẻ mạnh là săn mồi, còn kẻ yếu phải chống lại kẻ săn mổi và thế giới tự nhiên luôn khiến chúng ta khám phá ra những điều thú vị và bất ngờ. Loài bướm hổ cam Danaus chrysippus và cây Bồng bồng Calotropis gigantea sẽ đưa chúng ta đến những khám phá bất ngờ và thú vị đó.
Bồng bồng Calotropis gigantea loài cây phổ biến khắp các quốc gia có biển ở châu Á. Chúng thường mọc trên đất có cát ở các tỉnh ven biển, nhưng cũng gặp ở đồng bằng và cả ở vùng trung du. Cây cũng rất dễ tái sinh bằng những đoạn cành. Do sống ở các vùng khí hậu khắc nghiệt nên cây có rất nhiều nhựa để quá trình chao đổi chất được tốt, phát triển.

Bồng bồng Calotropis gigantea – Ảnh: Phùng Mỹ Trung

Nhựa cây chứa các hợp chất gây kích ứng mạnh đối với niêm mạc mắt và da. Nếu vô tình để nhựa dính vào mắt, có thể gây viêm kết mạc nặng hoặc thậm chí mù lòa tạm thời. Nhóm hoạt chất Cardiac, Glycosides với các thành phần Calotropin, Calactin, Uscharidin, Afroside kích thích cơ tim, tăng sức co bóp, hỗ trợ hô hấp ở liều thấp. Các hoạt chất này gây ngộ độc mạnh với con người. Dấu hiệu ngộ độc cấp tính sẽ gây buồn nôn dữ dội, nôn mửa, tiêu chảy, mạch chậm và không đều, co giật, và cuối cùng là suy tim. Chính vì nhựa cây có độc và nhiều nhựa nên loài này khắc tinh của côn trùng và các động vật máu nóng.
Chớ trêu thay, sâu bướm của loài Bướm hổ đốm cam Danaus chrysippus lại được tổ tiên chọn loài cây độc này làm thức ăn. Mặc dù bướm mẹ biết chắc rằng, hậu duệ của chúng nếu ăn cây Bồng bồng thì không chết vì độc thì cũng chết vì nhựa mủ rất nhiều của loài này dính chặt lầy sâu non, nếu chúng phàm ăn và quên mất bản năng di truyền mà tổ tiên chúng để lại. Bướm mẹ sẽ đẻ trứng đơn lẻ ở mặt dưới của lá, tránh ánh nắng trực tiếp và kẻ thù.

Sâu non và Bướm hổ đốm cam trưởng thành Danaus chrysippus – Ảnh: Phùng Mỹ Trung

Do được di truyền, nên sâu non có một cách ăn lá cây Bồng bồng Calotropis gigantea rất đặc biệt, thể hiện sự thích nghi hoàn hảo để vừa có dinh dưỡng vừa tự bảo vệ mình khỏi chất độc, nhưa cây bám dính. Mặc dù rất phàm ăn để lớn lên hàng ngày, nhưng sâu non không ăn lá giống như bất cứ loài sâu bướm nào khác. Nó sử dụng kỹ thuật “rào và khoanh” đầy khôn ngoan. Sâu bướm không lao vào ăn ngay lập tức. Thay vào đó, chúng sử dụng một kỹ thuật khá tinh vi được gọi là “tạo hào” (moat – making) hoặc “cắt mủ” (deactivation of latex).

Bồng bồng Calotropis gigantea bị sâu non của Bướm hổ đốm cam Danaus chrysippus tấn công – Ảnh: Phùng Mỹ Trung

Sâu non bò xuống mặt dưới lá, vừa để tránh nắng vừa có thể cắt đứt mạch mủ của cây Bồng bồng  Calotropis gigantea (có hệ thống mủ trắng đặc quánh, chứa chất độc và dính chặt để bẫy côn trùng nhỏ). Để tránh bị mủ dính chặt miệng, sâu non sẽ gặm một đường tròn hoặc cắt đứt gân lá ở phần gốc lá. (chúng đủ khôn ngoan để không cắt các gân lá lớn, vì khu vực này rất nhiều mạch dẫn). Bồng bồng Calotropis gigantea bị tấn công chúng lập tức kích hoạt hệ thống phòng thủ bằng cách tiết nhựa mủ để bảo vệ lá. Nhựa mủ bên ngoài vòng tròn, bên trong vòng tròn đều tiết mủ nhanh, nhiều, khiến cho lớp nhựa, mủ này tạo thành hàng rào phòng vệ. Nhưng dưới cái nắng, các vòng tròn nhựa dần dần khô cứng, phần nhựa bên ngoài không cung cấp qua các mao mạch vào bên trong và nhựa, mủ bên trong vòng tròn cạn kiệt, bớt độc tính, dính. Cô lập khu vực ăn, công việc này làm gián đoạn dòng chảy của mủ cây đến phần lá mà chúng định ăn. Nhựa, mủ sẽ ứa ra ở vết cắt và khô lại, giúp “vô hiệu hóa” cơ chế phòng vệ vật lý của cây và sau một thời gian phần bên trong vòng tròn (mặc dù sâu non không ăn hết) do không được cung cấp dưỡng chất, nên bị khô rụng và tạo thành những còng tròn ma mị.
Sâu bướm hổ cam Danaus chrysippus đã biến độc tố của cây thành “áo giáp” bảo vệ chính nó. Đây chính là điểm mấu chốt trong mối quan hệ giữa sâu Bướm hổ cam Danaus chrysippus và cây Bồng bồng Calotropis gigantea.

Vòng tròn trên lá cây Bồng bồng Calotropis gigantea bị khô héo sau khi sâu non của Bướm hổ đốm cam Danaus chrysippus tấn công, ăn không hết – Ảnh: Phùng Mỹ Trung

Phần thức ăn của sâu non không phải hết hoàn toàn độc tố, nhưng những độc tố này không đủ để giết chết chúng mà ngược lại khi hấp thu và tích trữ chất độc của Bồng bồng Calotropis gigantea chứa các hợp chất hóa học cực độc cardenolide (một loại glycoside tim). Cơ thể sâu bướm Danaus chrysippus đã tiến hóa để kháng lại và hấp thụ các chất độc này vào máu và mô của chúng trở nên “khó nuốt” với các loài bò sát, chim muốn ăn thịt chúng. Nhờ tích trữ độc tố từ cây chủ, bản thân sâu bướm và cả con bướm trưởng thành sau này đều mang vị rất khó chịu và gây nôn mửa cho các loài săn mồi như chim hoặc thằn lằn. Đây là một chiến lược phòng vệ hóa học lợi hại, giúp chúng tồn tại an toàn dù mang màu sắc cảnh báo rất nổi bật.
Tuy nhiên khi còn nhỏ chúng phải biết tập tính ăn chọn lọc, là kiểu ăn theo độ tuổi “Sâu non tuổi nhỏ (vài ngày đầu) thường chỉ gặm lớp biểu bì mỏng của lá. Khi lớn hơn và hàm khỏe hơn, chúng mới ăn toàn bộ phiến lá, đôi khi để lại phần gân chính”. Phương cách ăn cây độc Bồng bồng Calotropis gigantea của sâu bướm Danaus chrysippus không chỉ đơn thuần là nhai lá, mà là một quá trình gồm hai giai đoạn chiến lược (khéo léo vô hiệu hóa “hệ thống báo động” bằng mủ dính của cây và tích cực thu gom “vũ khí hóa học” từ cây) để trang bị cho chính mình chống lại kẻ thù tự nhiên.