Tại sao các loài thú ăn thực vật mà vẫn to lớn và cơ bắp ?

Bài & Ảnh: Nguyệt Ánh, Phùng Mỹ Trung

Thú ăn thực vật và tiêu hóa thực vật
Thú ăn thực vật thuộc nhóm động vật nhai lại (ruminants), nghĩa là chúng có hệ tiêu hóa gồm bốn ngăn dạ dày cỏ cỏ là ngăn đầu tiên và lớn nhất trong dạ dày cỏ của động vật nhai lại thuộc bộ Ngón chẵn Artiodactyla là (rumen), tổ ong (reticulum), lá sách (omasum) và múi khế (abomasum). Đây chính là “nhà máy sinh học” hoàn hảo giúp chúng biến thứ mà con người hay nhiều loài khác không thể tiêu hóa như cây cỏ và cellulose thành năng lượng, chất đạm và cơ bắp.

Sơn dương Capricornis milneedwardsii – Một loài thú ăn cây có núi cao – Ảnh: Hoàng Minh Đức

Khi ăn các loài thực vật, các loài thú không nhai kỹ ngay, mà nuốt nhanh thực vật xuống dạ dày cỏ. Ở đây, có hàng tỷ vi sinh vật cộng sinh (chủ yếu là vi khuẩn, nấm và động vật nguyên sinh) bắt đầu “xử lý” cellulose (thành phần chính của thực vật) thông qua quá trình lên men. Những vi sinh vật này phân giải cellulose thành axit béo dễ bay hơi (VFAs) như axetat, propionat, butyrat, là nguồn năng lượng chính cho cơ thể thú ăn cỏ. Khi nghỉ ngơi, chúng ợ lại thức ăn để nhai lại kỹ hơn (gọi là “nhai lại”). Lần nhai thứ hai này giúp nghiền nát cỏ, trộn đều với nước bọt chứa nhiều enzyme, giúp vi sinh vật tiếp tục tiêu hóa hiệu quả hơn. Nhờ cơ chế này, thú ăn cỏ tận dụng tối đa mọi giá trị dinh dưỡng trong thực vật thứ mà con người dù ăn bao nhiêu cũng chỉ lấy được rất ít Vitamin, dưỡng chất, chất xơ “chủ yếu đưa vào rồi thải ra”.

Thịt làm từ vi khuẩn
Điều thú vị là thú ăn thực vật không trực tiếp hấp thụ nhiều protein từ thực vật, bởi thực vật không chứa đủ loại axit amin cần thiết cho cơ thể. Thay vào đó, chính các vi sinh vật trong dạ dày cỏ mới là “nhà máy sản xuất đạm” thật sự. Khi các vi sinh vật tiêu hóa cellulose và các chất khác, chúng sinh sôi nảy nở nhanh chóng. Một phần lớn trong số đó sẽ chết đi và trôi xuống các ngăn dạ dày cỏ tiếp theo, nơi axit dạ múi khế (tương tự dạ dày cỏ người) tiêu hóa chúng. Lúc này, xác vi khuẩn chính là nguồn protein tuyệt vời, cung cấp đầy đủ axit amin thiết yếu để thú ăn thực vật tổng hợp cơ bắp, sữa và mô cơ thể. Nói cách khác, thú ăn thực vật không ăn thịt, nhưng chúng ăn… vi khuẩn sống trong dạ dày cỏ mình. Một cách gián tiếp để hấp thụ đạm động vật. Đây là bí quyết giúp loài ăn cỏ vẫn có thân hình đồ sộ, sức kéo bền bỉ và lượng cơ bắp đáng nể.

Thực vật “kho năng lượng xanh” giàu vi chất
Ngoài cellulose, thực vật còn chứa nhiều vitamin, khoáng chất và hợp chất hữu cơ cần thiết cho sự sống. Trong đó, vitamin K, E, beta-caroten (tiền vitamin A) cùng các khoáng như canxi, magie, kali… đóng vai trò quan trọng trong quá trình chuyển hóa năng lượng và duy trì cơ bắp. Thực vật tươi non còn chứa lượng đạm thực vật nhất định (khoảng 2 – 5% tùy loại), đủ để vi khuẩn dạ dày cỏ sử dụng làm nguyên liệu sinh trưởng. Khi thú ăn thực vật ăn nhiều thực vật tươi, chúng không chỉ nạp năng lượng mà còn cung cấp “nguyên liệu” cho hệ vi sinh vật hoạt động tối ưu, tạo ra nhiều protein vi sinh hơn. Ngoài ra, nhờ cấu tạo cơ thể thích nghi cao, thú ăn thực vật có thể ăn suốt nhiều giờ trong ngày, nhai chậm rãi nhưng liên tục. Cơ thể chúng cũng tái hấp thu nước và dinh dưỡng cực kỳ hiệu quả, giúp biến lượng thức ăn khổng lồ thành khối lượng cơ thể mà không lãng phí.

So sánh với con người và các loài ăn tạp
Con người không có dạ dày cỏ 4 ngăn giống thú ăn cỏ, cũng không có khả năng tiêu hóa cellulose. Nếu ăn cỏ, chúng ta sẽ chỉ nhận được một ít Vitamin, khoáng chất, còn lại chủ yếu là chất xơ giúp cho cho tiêu hóa tốt, nhưng gần như không có năng lượng hay đạm hữu íchVì vậy, để hấp thụ đủ protein và năng lượng, con người buộc phải ăn thực phẩm đã được “xử lý sẵn” có nghĩa là ăn thịt, trứng, sữa hay các sản phẩm động vật. Những thứ đó thực ra là “cỏ đã được động vật tiêu hóa hộ”, chuyển hóa thành dạng protein mà con người có thể hấp thụ trực tiếp. Ngược lại, thú ăn thực vật nhờ hệ tiêu hóa đặc biệt có thể “làm tất cả từ đầu”. Biến thực vật thành năng lượng, rồi năng lượng thành cơ bắp. Đây là lý do mà loài thú ăn cò như Hươu, Nai, Bò rừng, Dê núi… vẫn có thể phát triển cơ thể to lớn mà không cần đến thịt.

Nai xám Capricornis milneedwardsii & Hoẵng nam bộ Muntiacus muntjak – Thú ăn cây cỏ savan – Ảnh: Nguyễn Văn Cường

Cơ bắp của thú ăn cỏ ! kết quả của chọn lọc tự nhiên
Không chỉ do dinh dưỡng, cấu tạo di truyền và tập tính sinh học cũng góp phần tạo nên thân hình rắn chắc của thú ăn thực vật. Chúng là loài phải di chuyển liên tục để kiếm ăn, gặm cỏ, ăn lá cây hàng giờ mỗi ngày, và trong môi trường tự nhiên, còn phải chạy trốn kẻ săn mồi. Quá trình vận động bền bỉ này giúp cơ bắp phát triển tự nhiên, đặc biệt là nhóm cơ chân, cổ, vai.
Hiện nay, nhiều giống bò nuôi đã được con người chọn lọc lai tạo qua nhiều thế hệ để có khối cơ nạc lớn, ít mỡ, phù hợp cho lấy thịt hoặc sữa. Nhưng dù là bò rừng, bò nhà hay trâu nước, điểm chung vẫn là khả năng chuyển hóa “thức ăn xanh” thành sức mạnh, điều mà ít loài nào sánh được. Thú ăn thực vật to lớn, đầy cơ bắp dù chỉ ăn cỏ không phải là điều kỳ diệu, mà là kết quả của hàng triệu năm tiến hóa cùng với một hệ tiêu hóa cực kỳ phức tạp. Nhờ “liên kết” với hàng tỷ vi sinh vật trong dạ dày cỏ, chúng biến thực vật, thứ tưởng chừng vô giá trị dinh dưỡng, thành năng lượng, đạm và sức mạnh.
Khi nhìn thấy một con thú ăn thực vật đang nhai cây, cỏ ung dung giữa cánh rừng. Hãy nhớ rằng đằng sau vẻ chậm rãi ấy là một cỗ máy sinh học tinh vi, đang âm thầm thực hiện quá trình chuyển hóa kỳ diệu: biến thực vật thành cơ bắp, sự sống.