Đặc điểm chung

Perissodactyla Owen, 1848 - Một bộ động vật có vú móng guốc thuộc Eutheria (thú nhau thai - placental mammals). Các loài còn sống gồm tê giác, ngựa, lừa, ngựa vằn và heo vòi. Tên Perissodactyla bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp, có nghĩa gần với (ngón chân không đều “lẻ"), vì trục chịu lực của bàn chân đi qua ngón giữa (ngón III).
Vì sao gọi là " ngón lẻ" ? Đây là đặc điểm giải phẫu quan trọng nhất. Ở ngựa, bàn chân chỉ còn một ngón chính, ngón III chịu toàn bộ trọng lượng cơ thể. Ở tê giác, có ba ngón chính (II, III, IV). Ở heo vòi, cũng có bốn ngón ở chân trước và ba ngón ở chân sau, nhưng ngón giữa vẫn nằm trên trục chịu lực. Có thể hình dung bộ Ngon lẻ Perissodactyla cấu trúc ngón chân = II – III – IV,  trục chịu lực ở ngón III. Trong khi đó ở bộ Ngón chẵn Artiodactyla cấu trúc ngón chân = II – III / IV – V  trục chịu lực nằm giữa ngón III và IV. Đây là điểm khác biệt cơ bản giữa hai bộ.
Perissodactyla hiện đại gồm 3 họ:
Họ Ngựa Equidae: Có đặc điểm mỗi chân chỉ có một ngón chức năng. Ngón được bao phủ bởi móng guốc lớn. Chân dài, thích nghi rất tốt với chạy nhanh. Răng cao và có cấu trúc phức tạp, thích nghi với việc ăn cỏ. Họ này là một trong những ví dụ nổi tiếng nhất về tiến hóa giảm số ngón.
Họ Tê giác Rhinocerotidae: Có đặc điểm chính có 3 ngón ở mỗi chân. Cơ thể rất lớn. Da dày, có một hoặc hai sừng tùy loài. Ăn cỏ, lá, chồi hoặc thực vật khác tùy loài. Các loài tê giác hiện đại là những đại diện còn sót lại của một nhóm từng đa dạng hơn rất nhiều.
Họ Heo vòi Tapiridae: Có hình dáng khá đặc biệt, thân hình chắc. Chân tương đối ngắn. Mũi và môi trên kéo dài thành vòi ngắn có khả năng cầm nắm. Chân trước có 4 ngón. Chân sau có 3 ngón.
Perissodactyla hiện đại chủ yếu là động vật ăn thực vật gồm cỏ và thực vật thân thảo (ở ngựa có hệ tiêu hóa thích nghi với việc lên men ở ruột sau, đặc biệt là manh tràng và đại tràng), ăn lá, cành non và chồi cây.
Perissodactyla là một trong những bộ có lịch sử tiến hóa rất đáng chú ý. Xuất hiện vào khoảng đầu Eocene (thế địa chất thứ hai của kỷ Paleogene, thuộc Đại Tân sinh “Cenozoic”, khoảng 56 - 33,9 triệu năm trước). Trong Eocene và Oligocene (thế địa chất thứ ba và cuối cùng của kỷ Paleogene, thuộc Đại Tân sinh “Cenozoic”, khoảng 33,9 - 23,0 triệu năm trước), chúng đa dạng hơn ngày nay rất nhiều.
Perissodactyla và Artiodactyla đều phát triển mạnh trong quá trình tiến hóa của động vật có vú ăn cỏ. Cả hai đều có chân thích nghi chạy. Móng guốc. Răng thích nghi với thực vật và nhiều loài có kích thước lớn. Nhưng vì sao Perissodactyla ngày nay ít loài ? Đây là kết quả của nhiều quá trình tiến hóa và tuyệt chủng. Trong quá khứ, Perissodactyla từng rất đa dạng. Nhưng từ cuối Neogene (một thế địa chất thuộc Đại Tân sinh “Cenozoic”, nằm sau Paleogene và trước Quaternary, khoảng 23,03  -  2,58 triệu năm trước) đến Pleistocene (thế địa chất đầu tiên của kỷ Quaternary “đệ tứ”, thuộc Đại Tân sinh “Cenozoic”, khoảng 2,58 triệu năm trước đến 11.700 năm trước), nhiều dòng bị tuyệt chủng do biến đổi khí hậu, thay đổi thảm thực vật và cạnh tranh sinh thái, biến đổi môi trường sống, hoạt động của con người. Tuy nhiên có nhiều loài thuộc Artiodactyla rất thích nghi, rất thành công với các hệ sinh thái cỏ và rừng khác nhau.