Đặc điểm chung

Họ:Khỉ Cercopithecidae

Cercopithecidae Gray, 1821 - Là một trong những họ trong bộ Linh trưởng có nhiều loài, phổ biến nhất trên thế giới và ở Việt Nam. Hiện nay trên thế giới họ Cercopithecidae có khoảng 24 giống và 160 - 170 loài. Ở Việt nam có 5 giống, khoảng 20 loài được ghi nhận phân bố.
Cercopithecidae đặc trưng có đuôi (dù không có khả năng cầm nắm "prehensile" như khỉ Tân thế giới), đặc điểm phân biệt cơ bản với vượn/người Hominoidea. Có chai mông (ischial callosities) - vùng da chai cứng ở mông, giúp ngồi thoải mái lâu trên cành cây, đặc trưng của cả họ này. Mũi hẹp, lỗ mũi hướng xuống/ra trước gần nhau (khác với khỉ Tân thế giới có mũi rộng, lỗ mũi cách xa, hướng sang hai bên). Công thức răng 2.1.2.3 giống người và vượn (2 răng cửa, 1 răng nanh, 2 răng tiền hàm, 3 răng hàm mỗi bên). Khác khỉ Tân thế giới có 3 răng tiền hàm. Kích thước rất đa dạng từ khỉ talapoin nhỏ (khoảng 1kg) đến khỉ đầu chó Mandrill đực (>30kg, khỉ lớn nhất thế giới).
Hoạt động ban ngày, trên cây và mặt đất. Là những loài ăn tạp hay một số loài chỉ ăn thực vật. Bộ não phát triển. Bộ xương mặt hình thành rõ ràng và hướng về phía trước. Mặt ít hoặc trụi lông, chân dài. Răng cửa to, răng nanh hình nón. Mỗi năm đẻ 1 lứa mỗi lứa đẻ 1 con. Nơi sống chủ yều là rừng già nguyên sinh và thứ sinh. Một số loài sống ở rừng ngập mặn. Hầu hết các giống của họ này sống ở châu Phi.
Cercopithecidae thuộc phân bộ Catarrhini (linh trưởng mũi hẹp), cùng nhánh với Hominoidea (vượn và người). Các nghiên cứu về tiến hóa đã ghi nhận phân bộ Catarrhini tách khỏi linh trưởng ngày nay khoảng 40 - 45 triệu năm trước trong thế địa Eocene. Tổ tiên cổ của khỉ cổ đại xuất hiện rõ hơn trong thế địa chất Oligocene, thế thứ ba của kỷ Paleogen (khoảng 34 - 23 triệu năm trước). Một số hóa thạch cổ đại quan trọng được phát hiện thuộc chi linh trưởng hóa thạch Aegyptopithecus (ở Ai Cập ~30 - 33 triệu năm) và được xem là dạng gần với tổ tiên chung của khỉ và vượn.
Cercopithecidae thực sự đa dạng và được hình thành vào đầu thế địa chất Miocene thuộc kỷ Neogen (23 - 5 triệu năm trước). Một số hóa thạch quan trọng đã được tìm thấy, giống khỉ hóa thạch Victoriapithecus (khoảng 19 - 15 triệu năm trước) tại Đông Phi và là một trong những khỉ cổ nhất được biết đến. Giống này có răng hàm đã phát triển kiểu đặc trưng của Cercopithecidae. Giống khỉ hóa thạch Prohylobates (khoảng 17–15 triệu năm trước) ở Bắc Phi có nhiều đặc điểm trung gian giữa linh trưởng cổ và khỉ hiện đại.
Khoảng 15 - 10 triệu năm trước, họ Cercopithecidae tách thành hai phân họ lớn, phân họ Khỉ má túi Cercopithecinae, có túi má để chứa thức ăn và là những loài ăn tạp (quả, lá, côn trùng…), các giống chính gồm (khỉ macaque Macaca, khỉ đầu chó Papio), giống Khỉ đuôi dài châu phi Cercopithecus thích nghi tốt với đồng cỏ và rừng thưa, nên phát triển mạnh khi khí hậu khô hơn. Phân họ Khỉ ăn lá Colobinae có dạ dày nhiều ngăn giúp tiêu hóa cellulose, chủ yếu ăn lá non. Các giống chính Trachypithecus, Rhinopithecus, Nasalis, Colobus, thích nghi mạnh với rừng cây cao và chế độ ăn lá.