Đặc điểm chung

Cercopithecidae Gray, 1821 - Là một trong những họ có nhiều loài, phổ biến nhất ở Việt Nam. Hoạt động ban ngày, trên cây và mặt đất. Là những loài ăn tạp hay một số loài chỉ ăn thực vật. Bộ não phát triển. Bộ xương mặt hình thành rõ ràng và hướng về phía trước. Mặt ít hoặc trụi lông. Chân và đuôi dài. Bộ răng 2.1.2.3/2.1.2.3 = 32 chiếc. Răng cửa to, răng nanh hình nón. Mỗi năm đẻ 1 lứa mỗi lứa đẻ 1 con. Nơi sống chủ yều là rừng già nguyên sinh và thứ sinh. Một số loài sống ở rừng ngập mặn. Hầu hết các giống của họ này sống ở châu Phi.
Họ Cercopithecidae thuộc phân bộ Catarrhini (linh trưởng mũi hẹp), cùng nhánh với Hominoidea (vượn và người). Các nghiên cứu về tiến hóa đã ghi nhận phân bộ Catarrhini tách khỏi linh trưởng ngày nay khoảng 40 - 45 triệu năm trước trong kỷ Eocene. Tổ tiên cổ của khỉ cổ đại xuất hiện rõ hơn trong kỷ Oligocene (khoảng 34 - 23 triệu năm trước). Một số hóa thạch cổ đại quan trọng được phát hiện là Aegyptopithecus, linh trưởng cổ ở Ai Cập (~30 - 33 triệu năm), được xem là dạng gần với tổ tiên chung của khỉ và vượn.
Họ Cercopithecidae thực sự đa dạng và được hình thành vào đầu kỷ Miocene (23 - 5 triệu năm trước). Một số hóa thạch quan trọngđã được tìm thấy giống Victoriapithecus (khoảng 19 - 15 triệu năm trước) tại Đông Phi, là một trong những khỉ cổ nhất được biết đến. Giống này có răng hàm đã phát triển kiểu đặc trưng của Cercopithecidae. Giống Prohylobates (khoảng 17–15 triệu năm trước) ở Bắc Phi. Có nhiều đặc điểm trung gian giữa linh trưởng cổ và khỉ hiện đại.
Khoảng 15 - 10 triệu năm trước, họ Cercopithecidae tách thành hai nhánh lớn gồm Cercopithecinae (khỉ má túi). Có túi má để chứa thức ăn và là những loài ăn tạp (quả, lá, côn trùng…). Các giống chính Macaca (khỉ macaque) Papio (khỉ đầu chó). Giống Cercopithecus thích nghi tốt với đồng cỏ và rừng thưa, nên phát triển mạnh khi khí hậu khô hơn. Colobinae (khỉ ăn lá) có dạ dày nhiều ngăn giúp tiêu hóa cellulose, chủ yếu ăn lá non. Các giống chính Trachypithecus, Rhinopithecus, Nasalis, Colobus, thích nghi mạnh với rừng cây cao và chế độ ăn lá. Hiện nay trên thế giới họ Cercopithecidae có khoảng 24 giống và 160 - 170 loài. Ở Việt nam có 5 giống, khoảng 20 loài được ghi nhận phân bố.