Bậc phân loại
Đặc điểm chung
Họ:Đàn hương Santalales
Santalales Dumort., 1829 - Một bộ thực vật có hoa, thuộc ngành Hạt kín Magnoliophyta, lớp Hai lá mầm Magnoliopsida. Phân bổ rộng khắp thế giới, nhưng chủ yếu tập trung tại các khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới. Phần lớn các loài có các hạt không có vỏ ngoài. Đây là điểm bất thường đối với thực vật có hoa. Nhiều loài trong bộ này là các loài thực vật ký sinh hay bán ký sinh. Những loài bán ký sinh có khả năng sản xuất ra tinh bột nhờ quang hợp, nhưng lại chích hút thân hay rễ của các loài thực vật khác để hấp thụ nước và các chất khoáng. Một số loài thuộc chi Balanophora là những loài ký sinh hoàn toàn, chúng không có chất diệp lục (chlorophyll), nên sống dựa hoàn toàn vào cây chủ để có các chất dinh dưỡng. Nếu cây chủ của Santalales chết, tất cả các loài này cũng chết theo.
Các họ và chi của bộ Santalales có hình thái rất đa dạng, từ cây gỗ, cây bụi, dây leo đến thực vật ký sinh. Với một số đặc điểm có lá thường đơn, mọc đối hoặc mọc so le; một số nhóm ký sinh có lá tiêu giảm mạnh. Hoa thường nhỏ, đơn tính hoặc lưỡng tính; đối xứng tỏa tròn; bao hoa thường gồm 3 - 6 phiến. Bộ nhị có số nhị thường tương ứng với số thùy bao hoa hoặc có sự biến đổi tùy họ. Bầu hạ hoặc bán hạ, với noãn giảm số lượng. Quả có thể là quả hạch, quả mọng hoặc dạng quả đặc biệt, thường có hạt được phát tán nhờ chim. Nhiều loài có quan hệ ký sinh rễ hoặc ký sinh thân (haustorial parasitism).
Santalales có những đặc điểm nổi bật thường thấy là giác mút ký sinh (haustorium). Đây là điểm tiến hóa quan trọng nhất của Santalales. Giác mút hình thành sự kết nối giữa cây ký sinh và cây chủ, cho phép cây ký sinh tiếp nhận nước, khoáng chất và ở các mức độ khác nhau cả chất hữu cơ từ cây chủ. Có thể chia ra làm 2 loại thực vật ký sinh
Hemiparasite (bán ký sinh) → gồm những loài vẫn có khả năng quang hợp, nhưng lấy nước và khoáng từ cây chủ - Tầm gửi trung bộ Macrosolen annamicus
Holoparasite (ký sinh hoàn toàn) → gồm những loài khả năng quang hợp kém, phụ thuộc mạnh vào cây chủ và thường mất hoặc giảm khả năng quang hợp.
Các họ chính trong bộ Santalales
| Họ | Đặc điểm/đại diện |
| Đàn hương Santalaceae | Cây bán ký sinh chi Santalum cây gỗ bán ký sinh rễ, nổi tiếng vì gỗ chứa tinh dầu đàn hương |
| Ghi Viscaceae | Cây ký sinh thân, chi Viscum cây bán ký sinh thân, thường sống trên cành cây chủ |
| Tầm gửi Loranthaceae | Tầm gửi, thường là cây bụi ký sinh trên cành, có hoa tương đối lớn và thường được chim hỗ trợ phát tán hạt. |
| Dương đầu Olacaceae | Cây gỗ, cây bụi, nhiều loài có ký sinh rễ, chi Anacolosa |
| Sơn cam Opiliaceae | Cây gỗ/bụi, một số loài ký sinh, chi Melientha |
| Dương đài Balanophoraceae | Ký sinh rễ, chi Balanophora nhiều loài mất hoàn toàn diệp lục, ký sinh rễ, cơ thể biến đổi mạnh và thường chỉ tạo các cụm hoa nhô lên khỏi mặt đất. |
| Dương đầu hoa Rafflesiaceae | Ký sinh hoàn toàn, chi Rafflesia thực vật ký sinh hoàn toàn, không có thân, lá và rễ điển hình; hoa rất lớn và phát triển trực tiếp từ mô của cây chủ. |
Santalales đặc biệt quan trọng trong nghiên cứu tiến hóa ký sinh ở thực vật. Ký sinh đã tiến hóa nhiều lần trong bộ, từ các dạng bán ký sinh còn quang hợp đến các dạng ký sinh hoàn toàn = Thực vật tự dưỡng → bán ký sinh → ký sinh chuyên hóa → ký sinh hoàn toàn. Tuy nhiên, đây không phải một chuỗi tiến hóa tuyến tính duy nhất. Tính ký sinh đã phát sinh và biến đổi phức tạp ở nhiều nhánh khác nhau.
Santalales được cho là đã phát sinh từ cuối kỷ Creta (late Cretaceous), với các ước tính phát sinh chủng loại đặt nguồn gốc của nhóm vào khoảng 100 - 114 triệu năm trước, tức khoảng kỷ Creta giữa-cuối, tùy cách xác định stem age hay crown age. Một số phân tích ước tính crown age của Santalales khoảng 114 Ma. Bằng chứng hóa thạch của Santalales khá phong phú, chủ yếu là hạt phấn hóa thạch. Các dạng phấn được quy cho Santalales đã xuất hiện từ cuối kỷ Creta. Anacolosidites (chi phấn hoa hóa thạch “fossil pollen genus”, được sử dụng trong cổ thực vật học để chỉ những hạt phấn có đặc điểm hình thái tương tự nhánh Anacolosa và các họ hàng trong Santalales. Được dùng làm bằng chứng cho lịch sử tiến hóa sớm của Santalales), có quan hệ hình thái với một số loài thuộc Olacaceae, là một trong những dạng được ghi nhận sớm.