Sâm ngọc linh

SÂM NGỌC LINH

Panax vietnamensis Ha & Grushv., 1985
Họ Ngũ gia bì Araliaceae
Bộ: Hoa tán Apiales

Đặc điểm nhận dạng:
Cây thảo sống nhiều năm; cao 0,3 – 110 cm. Thân rễ tạo thành các đốt, nằm ngang, có thể phân nhánh, đường kính từ 1 – 2 cm. Phần mang lá từ 1 – 5 thân, tuỳ theo số đầu nhánh của thân rễ. Lá kép chân vịt, mọc vòng, ở ngọn, mỗi lá kép gồm 3 – 5 lá chét; lá chét hình bầu dục – thuôn, nhọn hai đầu, 6 – 14 x 2,5 – 4 cm; mép lá khía răng cưa. Cụm hoa tán đơn hay tán kép (thêm 1 – 2 tán phụ), mọc ở ngọn, chiều dài cuống cụm hoa dài hơn cuống lá, nên thường cao vượt tán lá. Hoa có cuống ngắn, màu trắng xanh; 5 đài nhỏ; 5 cánh hoa; 5 nhị. Bầu 2 ô (nếu thấy 1 ô là do ô còn lại bị chèn ép khó phân biệt), vòi nhuỵ chẻ 2 ở đầu. Quả mọng, hình cầu, đường kính 0,5 – 0,6 cm, khi chín màu đỏ và thường có 1 chấm đen ở đỉnh. Hạt thường 1 hoặc 2; hạt nhỏ gần tròn hoặc gần giống hình thận, vỏ hạt không nhẵn.
Sinh học, sinh thái:
Mùa hoa tháng 4 – 5, quả tháng 6 – 9. Gieo giống tự nhiên bằng hạt. Phần thân rễ bị gãy còn lại vẫn có thể tái sinh. Cây thường lụi hàng năm vào mùa đông, đến đầu mùa xuân năm sau từ thân rễ sẽ mọc lên chồi thân mới. Cây đặc biệt ưa ẩm và ưa bóng; mọc rải rác dưới tán rừng kín thường xanh ẩm, nhất là dọc theo hành lang ven suối, ở độ cao từ 1.900 – 2.300m.
Phân bố:
Trong nước: Quảng Nam (Trà My), Kontum (Đắk Tô, Đắk Glei: núi Ngọc Linh), Gia Lai, Lâm Đồng.
Nước ngoài: Trung Quốc.
Giá trị:
Loài đặc hữu và nguồn gen đặc biệt quý hiếm của Việt Nam. Thân rễ (củ) dùng làm thuốc bổ, có tác dụng tăng lực, điều hoà huyết áp, chống stress. Lá và nụ hoa làm trà uống kích thích tiêu hoá, an thần.
Tình trạng:
Sâm ngọc linh hiện chỉ ghi nhận phân bố ở dãy núi Ngọc Linh thuộc hai tỉnh Kontum và Quảng Nam. Sinh cảnh sống bị thu hẹp và suy thoái do khai thác lâm sản, cháy rừng, tác động của các hoạt động canh tác nông nghiệp và phát triển du lịch. Loài này bị khai thác cạn kiệt làm thuốc và buôn bán. Kích thước quần thể ước tính bị suy giảm > 80 % trong vòng 30 năm qua.
Phân hạng: CR A2acd.
Biện pháp bảo vệ:
Loài này có tên trong Nhóm IA, Nghị định số 84/2021/NĐ – CP và Nghị định số 64/2019/NĐ – CP của Chính phủ. Vùng phân bố của loài nằm trong các khu bảo tồn nên được bảo vệ. Cần nhân giống đại trà và trồng để phát triển kinh tế, mô hình này đã được xây dựng ở các tỉnh Kontum, Quảng Nam, Lâm Đồng và một số tỉnh miền núi phía Bắc. Đề xuất bảo vệ sinh cảnh sống của loài để tái trồng phục hồi quần thể trong tự nhiên. Tiến hành nhân giống, ươm trồng để bảo tồn đối với giống gốc.

Tài liệu dẫn: Sách đỏ Việt Nam 2023 – phần thực vật – trang 88.