Lệ dương ấn

LỆ DƯƠNG

Aeginetia indica L., 1753
Orobanche aeginetia L., 1763
Phelypaea indica (L.) Spreng. ex Steud., 1841
Họ: Lệ dương Orobanchaceae
Bộ: Hoa môi Lamiales

Đặc điểm nhận dạng:
Cây thân thảo, thân thường rất ngắn, dạng thân rễ, cao 3 – 4 cm. Lá tiêu giảm thành dạng vảy, lẫn với màu đất. Hoa hình ống, gồm 1 – 3 hoa, cuống dài 8 – 20 cm. Đài hoa dạng mo, màu nâu vàng, có các sọc đỏ tía. Tràng hoa màu hồng tím, phần ống dài 1,5 – 2,5 cm; miệng ống hơi xoè ra với 5 thuỳ tròn, nông, trong đó có 2 thuỳ liền nhau trên cùng 1 mảnh. Nhị 4, đính ở chỗ hẹp trong ống hoa. Bầu hình thoi có vòi nhuỵ cao hơn nhị. Quả nang, 2 mảnh, nằm trong đài tồn tại. Hạt rất nhỏ, nhiều, màu vàng ngà.
Sinh học, sinh thái:
Mùa hoa tháng 9 – 10, quả tháng 10 – 12. Nhân giống tự nhiên bằng hạt. Cây ưa ẩm, ưa sáng; thường ký sinh trên rễ một số loài cây thuộc họ Hoà thảo Poaceae hoặc họ Gừng Zingiberaceae, ở nương rẫy, trên đồi hay trong các trảng cỏ, trong vùng rừng núi đá vôi, ở độ cao từ 1.000 – 1.600 m.
Phân bố:
Trong nước: Lào Cai (Sapa: Sa Pả, Bản Khoang; Bát Xát: Dền Sáng), Hà Giang (Yên Minh: Lao và Chải), Gia Lai (Kon Ch’Rò) và Kontum (Vườn quốc gia Chư mom Ray), Lâm Đồng (Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà), Ninh Thuận) Vườn quốc gia Phước Bình), Đồng Nai (Vườn quốc gia Cát Tiên)
Nước ngoài: Ấn Độ, Trung Quốc, Thái Lan, Lào, Malaysia.
Giá trị:
Loài hiếm và có dạng sống đặc biệt. Cả cây và hoa dùng làm thuốc tiêu độc, chữa mụn nhọt, cảm sốt, viêm họng và chữa rắn cắn.
Tình trạng:
Loài này ghi nhận phân bố ở một số tỉnh từ miền Bắc vào miền Nam; sinh cảnh sống bị thu hẹp và suy thoái do mở rộng diện tích canh tác nông nghiệp, xây dựng cơ sở hạ tầng và cháy rừng; loài này bị khai thác quá mức làm thuốc; kích cỡ quần thể ước tính suy giảm > 30 % trong vòng 10 năm qua.
Phân hạng: VU A2acd.
Biện pháp bảo vệ:
Một phần sinh cảnh của loài nằm trong các khu bảo tồn nên được bảo vệ. Đề xuất bảo vệ quần thể và sinh cảnh của loài trong tự nhiên. Giảm thiểu tác động của canh tác nông nghiệp đến sinh cảnh của loài. Có thể trồng nhân tạo để bảo tồn và làm thuốc, giảm áp lực khai thác từ tự nhiên.

Tài liệu dẫn: Sách đỏ Việt Nam 2023 – phần thực vật – trang 303.