Gai ma vương

GAI MA VƯƠNG

Tribulus terrestris L., 1753
Tribullus lanuginosus L., 1753
Họ: Tật lê Zygophyllaceae
Bộ: Tật lê Zygophyllales

Đặc điểm nhận dạng:
Cỏ nhỏ lâu năm, phân nhiều nhánh trải ra trên mặt đất, dài 30 – 60 cm, thân và cành phủ long trắng nằm. Lá mọc đối, kép lông chim, gồm 5 – 7 đôi lá chét bằng nhau; mặt dưới phủ lông mịn; phiến lá chét dài 1 – 2,5 cm, rộng 0,4 – 0,8 cm; cuống lá chét rất ngắn, viền mép nguyên; chỉ nổi rõ 1 gân chính ở giữa. Hoa mọc riêng lẻ, đối diện với cuống lá; cuống hoa ngắn. Đài 5. Cánh hoa 5, mỏng, ngắn hơn 1 cm, mầu vàng, sớm rụng. Nhị 10 có 5 dài, 5 ngắn. Bầu 5 ô, phủ lông. Quả nhỏ, khô, cấu tạo bởi 5 mảnh vỏ rắn như xương, lưng có gai hình 3 cạnh, tách rời nhau ra, quả rộng 1,5 cm kể cả gai, có lông mềm, dưới vỏ quả dầy là những hạt dài 2 – 3 mm. Cây có mầm không nội nhũ.
Sinh học, sinh thái:
Mùa hoa tháng 5 – 7, có quả tháng 9 – 10. Tái sinh bằng hạt. Chịu được nắng nóng vùng cát khô duyên hải. Mọc ở bãi xát ven biển đến ven sông vùng núi thấp, cần nhiều ánh sáng và không bị ngập nước, ở độ cao tới 300 m.
Phân bố:
Trong nước: Quảng Bình, Thừa Thiên – Huế, Khánh Hoà (Cam Ranh), Ninh Thuận (Phan Rang), Bình Thuận (Tuy Phong).
Nước ngoài: Ấn Độ, Trung Quốc, Thái Lan và hầu khắp châu Á, châu Phi và một phần châu Âu, Nam Mỹ.
Giá trị:
Loài này ghi nhận phân bố ở một số tỉnh ven biển miền Trung; sinh cảnh sống bị thu hẹp và suy thoái do tác động của các hoạt động canh tác nông nghiệp, xây dựng cơ sở hạ tầng và phát triển du lịch; do có giá trị làm thuốc nên loài bị khai thác quá mức; kích cỡ quần thể ước tính bị suy giảm > 50 % trong vòng 30 năm qua.
Tình trạng:
Tuy loài phân bố tương đối rộng nhưng nơi sống rải rác. Ngoài ra nơi sinh sống cũng bị người dân khai phá lấy đất trồng cây hoa mầu, lương thực. Do đó loài đang bị đe doạ lâm vào tình trạng diệt chủng.
Phân hạng: EN A2cd.
Biện pháp bảo vệ:
Đã có một phần sinh cảnh của loài nằm trong các Vườn quốc gia, Khu bảo tồn nên được bảo vệ. Đề xuất bảo vệ quần thể và sinh cảnh của loài trong tự nhiên. Có thể trồng nhân tạo để bảo tồn và cung cấp nguồn dược liệu, giảm áp lực khai thác từ tự nhiên.

Tài liệu dẫn: Sách đỏ Việt Nam 2023 – phần thực vật – trang 364.