Cu li nhỏ

CU LI NHỎ 

Xanthonycticebus pygmaeus (Bonhote, 1907)
Nycticebus pygmaeus (Bonhote, 1907)
Họ: Cu li Lorisidae
Bộ: Linh trưởng Primates

Đặc điểm nhận dạng:
Trông giống như Cu li lớn Nycticebus coucang, nhưng nhỏ hơn và ở lưng màu vàng hơn. Xung quanh hai mắt có vòng tròn lông màu nâu vàng. Có hai dải lông màu nâu sẫm chạy từ đỉnh đầu xuống trên hai mắt. Từ hai gốc tai có hai vệt rộng màu nâu đỏ chạy từ trên đỉnh đầu và nối với nhau. Lông mềm mại, màu hung nâu xen kẽ ít lông trắng bạc. Dọc sống mũi có vệt trắng. Dọc sống lưng không có sọc hoặc rất mờ, bụng trắng vàng ánh bạc. Răng hàm thứ hai lớn hơn răng hàm thứ nhất. Ngón chân thứ 2 có vuốt, các ngón chân khác có móng.
Loài Cu li nhỏ trước đây được xếp ở giống Nycticebus, tuy nhiên, Nekaris & Nijman (2022) chuyển loài này sang giống Xanthonycticebus. Cu li nhỡ Nycticebus intermedius trước đây được coi là synonym của Nycticebus pygmaeus nhưng Blair et al., (2023) đã khôi phục là tên loài có hiệu lực, ghi nhận phân bố ở các tỉnh miền Bắc vào đến đèo Hải Vân. Loài Cu li nhỏ Xanthonycticebus pygmaeus hiện ghi nhận phân bố từ đèo Hải Vân vào đến các tỉnh miền Nam.
Sinh học, sinh thái:
Con cái trưởng thành sau 9 tháng, con đực sau 17 – 20 tháng. Thời gian mang thai kéo dài 188 ngày. Mùa sinh sản vào tháng 10 đến tháng 12. Mỗi lứa đẻ 1 – 2 con. Tuổi thọ kéo dài 20 năm. Thức ăn là quả, nõn cây, côn trùng, trứng chim, chim non trong tổ và chúng thường ăn nhựa cây. Hoạt động kiếm ăn ban đêm. Thích leo trèo, chuyển động nhanh hơn loài Cu li lớn Nycticebus bengalensis. Sống đơn độc hay thành nhóm nhỏ 3 – 4 con. Chúng sống trong nhiều sinh cảnh khác nhau. Thích nghi với điều kiện rừng thưa, thoáng, trên các gốc cây, bụi rậm, ven rừng, trên nương rẫy.
Phân bố:
Trong nước: Đà Nẵng (Sơn Trà, Nam Hải Vân), Quảng Nam (Vườn quốc gia Sông Thanh, Nông Sơn), Quảng Ngãi, Kontum (Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Linh, Vườn quốc gia Chư Mon Ray, Kon Plông), Gia Lai (Kon Cha Rang, Vườn quốc gia Kon Ka Kinh), Đắk Lắk (Vườn quốc gia Yôk Đôn, Vườn quốc gia Chư Yang Sin, Nam Ca, Ea Sô), Lâm Đồng (Vườn quốc gia BiDoup – Núi Bà), Bình Định, Ninh Thuận (Vườn quốc gia Phước Bình), Bình Thuận (Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Kou), Đồng Nai (Khu bảo tồn thiên nhiên văn hóa Đồng Nai, Vườn quốc gia Cát Tiên), Tây Ninh (Vườn quốc gia Lò Gò – Xa Mát), Bà Rịa – Vũng Tàu (Khu bảo tồn thiên nhiên Bình Châu – Phước Bửu). Thành phố Hồ Chí Minh.
Nước ngoài: Lào, Cambodia.
Giá trị:
Có giá trị thẩm mỹ và nghiên cứu khoa học. Có thể nuôi ở các vườn thú, giúp học sinh, sinh viên tìm hiểu tiến hóa của các loài Linh trưởng Primates.
Tình trạng:
Cu li nhỏ được ghi nhận phân bố rộng ở các tỉnh miền Trung và miền Nam, từ đèo Hải Vân vào đến thành phố Hồ Chí Minh (ở phần phía đông sông Mê Kông), tuy nhiên rất hiếm gặp. Quần thể loài này ước tính đã suy giảm > 50% trong khoảng 30 năm qua do bị săn bắt và buôn bán làm sinh vật cảnh và dược liệu; sinh cảnh sống bị thu hẹp, chia cắt và suy thoái do phát triển cơ sở hạ tầng, chuyển đổi mục đích sử dụng đất rừng, khai thác lâm sản.
Phân hạng: EN A2cd.
Biện pháp bảo vệ:
Loài này có tên trong Phụ lục I CITES, Nghị định 64/2019/NĐ-CP và Nghị định 84/2021/NĐ-CP của Chính phủ. Một phần sinh cảnh sống của loài nằm trong các khu bảo tồn nên được bảo vệ. Cần thiết phải bảo vệ sinh cảnh trong khu vực phân bố tự nhiên của loài; kiểm soát chặt chẽ tình trạng săn bắt, buôn bán trái pháp luật loài này ở trong nước và quốc tế; tuyên truyền nhằm giảm thiểu tác động đến sinh cảnh sống và quần thể của loài.

Tài liệu tham khảo: Sách đỏ Việt Nam 2023 – phần động vật – trang 36.