Những thiên thần thuộc họ Bướm giáp Nymphalidae thức giấc

Bài & Ảnh: Phùng Mỹ Trung – WebAdmin

Khi những cơn mưa đầu mùa đổ xuống, những giọt nước như tắm gội cái nóng nực, bụi bặm của những tháng dài mùa khô, khô hạn. Những loài thực vật ở khu bảo tồn thiên nhiên văn hóa Đồng Nai sau bao tháng ngày khô khát như chợt bừng tỉnh. Trên cây Dầu con rái Dipterocarpus alatus từng chiếc cành cây khô khẳng khiu đua nhau đâm chồi nảy lộc. Những bông hoa Bằng lăng nước Lagerstroemia speciosa đầu mùa khoe sắc trên khắp các cánh rừng phục hồi. Cả khu rừng như được bao trùm bởi sự hồi sinh. Tạo hoá đã dâng tặng cho muôn loài những cơn mưa để làm đẹp cho đời, cho người và cho muôn loài. Hoà quyện vào không gian sôi động ấy, những thiên thần thuộc họ Bướm giáp Nymphalidae cũng bắt đầu chui ra khỏi chiếc “ TÚI NGỦ KHÔ ” sau bao ngày trằn trọc.

Bướm hình khiên Parthenos sylvia – Ảnh: Phùng Mỹ Trung

Đầu tiên nàng Bướm hình khiên Parthenos sylvia thức dậy sớm nhất. Trên khuôn mặt ngài ngủ của nàng vẫn còn đọng những hạt phấn, đôi cánh mỏng manh xinh đẹp của nàng cứ dài dần ra như một sự ban tặng của tạo hoá. Một vài cơn gió nhẹ thoáng qua làm đôi cánh của nàng khô và cứng cáp hẳn lên. Nàng tự nhủ “Chao ôi mình xinh quá”. Bên cạnh nàng Bướm hình khiên Parthenos sylvia xinh đẹp được mệnh danh là hoa hậu của họ Bướm giáp Nymphalidae và một chàng Bướm chỉ huy Moduza procris mạnh mẽ nhất của những cánh rừng mưa nhiệt đới đang chui ra khỏi cái hốc cây Andina cordifolia. Có lẽ cơn đói cồn cào và bản tính hung hăng của chàng Bướm chỉ huy Moduza procris muốn khám phá chinh phục vùng đất mà cha mẹ của chàng đã tin tưởng giao phó. Rồi chàng sẽ kiếm cho mình một nàng bướm xinh đẹp nhất cánh rừng để đưa nàng về dinh và dập dìu trong nắng, cùng uống những giọt mật ngọt ngào trên những bông hoa Câu đằng Uncaria rhynchophylla, Bướm bạc Mussaenda frondosa. Cuối cùng chuyện gì đến cũng phải đến. Bên nhau ân ái, chúng sẽ hoà mình vào nhau, vào cùng đất trời để “ ĐỜI SAU HỮU THỤ ” để sinh ra những hậu duệ xấu xí, tham ăn đến rợn người nhằm thoả mãn sự đói khát của một vòng đời đói khát mà tạo hoá đã bắt chúng phải cam chịu trên thế gian này.
Họ Bướm giáp Nymphalidae, thuộc bộ Cánh vẩy Lepidoptera, Lớp Côn trùng Insecta là một họ lớn và nhiều loài nhất trong các loài bướm ngày (butterflies). Những loài thuộc họ này phân bố khắp các vùng trên thế giới, với hơn 8000 loài. Là một trong những họ lớn trong thượng họ Papilionoidea và mức độ đa dạng về loài của chúng lớn nhất trong thượng họ này. Vì vậy một số các nhà phân loại đã phân chia nhiều phụ họ này thành những họ riêng biệt như Danaidae, Nymphalidae Satyridae …
Giống nhỏ nhất trong họ này là Dynanine, sải cánh chỉ 25 mm nhưng giống có sải cánh lớn nhất thuộc về Charaxes dài hơn 130 mm. Một vài loài được cho là có màu sắc đẹp nhất thuộc họ này. Với đủ các màu hoa văn sặc sỡ và sải cánh rộng… Tuy nhiên đặc điểm chính, nổi bật nhất để nhận biết khi phân loài họ này là sự thoái hoá của chân trước (brush-footed), đặc biệt ở con trưởng thành, khiến cho 2 chân trước của chúng hoàn toàn không có chức năng di chuyển, thường cuộn lại gần ngực, trông giống như chỉ có 4 chân để đứng.

Vì vậy các nhà phân loại học Cánh vẩy Lepidoptera hiện nay đều có xu hướng xếp những họ nhỏ thành các họ phụ chung trong một họ lớn là Bướm giáp Nymphalidae. Phân loại học, sinh thái học cũng như tất cả các đặc tính khác của họ này đều đa dạng và phức tạp hơn những họ khác. Các họ phụ của họ Bướm giáp Nymphalidae được nghiên cứu tại Khu bảo tồn thiên nhiên văn hóa Đồng Nai được chia thành 4 họ phụ và trong 4 họ này thì họ phụ Nymphalinae có số lượng loài lớn nhất, đa đạng nhất và có những tính chất điển hình nhất như sau:

• Họ phụ Nymphalinae gồm 23 loài
• Họ phụ Satyrinae gồm 07 loài
• Họ phụ Danainae gồm 15 loài
• Họ phụ Amanthusiinae gồm 02 loài

Trứng của họ Bướm giáp Nymphalinae khá đa dạng so những họ khác như Bướm phượng Papilionidae, Bướm nhảy Hesperiidae, Bướm xanh Lycaenidae… Vì trứng thường có rãnh, gờ viền bên ngoài vỏ (ngoại trừ họ phụ Satyrinae có hình cầu) Màu sắc rất đa dạng như trắng, trắng vàng, vàng, lục, nâu … Đối với ấu trùng, hình dạng của họ này cũng rất đa dạng. Điểm đặc trưng nhất của ấu trùng họ này là chân giả có các móc xếp thành bộ ba. Sâu ăn lá nhiều loại cây khác nhau. Điểm đặc trưng nhất về hình thái của sâu của họ này là chúng thường Căn cứ vào hình dạng ấu trùng ta có thể nhận diện các đại diện như sau:

• Ấu trùng toàn thân phủ những gai cứng scolus phân nhánh thuộc họ phụ (Nymphalinae, Acraeinae)
• Ấu trùng toàn thân nhẵn nhưng ngoài lưng có những sợi dài từ 2 đến 4 cặp (Danainae)
• Ấu trùng đầu có 2 “sừng” dài, đốt bụng cuối cùng không xẻ làm hai (Amanthusiinae)
• Ấu trùng đầu có 2 “sừng” dài, đốt bụng cuối cùng xẻ làm hai (Satyrinae)

Hầu như nhộng của họ Bướm giáp Nymphalidae khác hoàn toàn với các họ khác trong bộ Cánh vẩy Lepidoptera vì không có dây tơ (girdle) đeo ngang phần ngực như nhộng của các họ bướm khác. Nhộng chỉ bám vào giá thể Cremaster (móc hậu môn). Cũng giống như ấu trùng hình dạng của nhộng thuộc họ này cũng rất đa dạng.
Hệ bướm ở Khu bảo tồn thiên nhiên văn hóa Đồng Nai là khu hệ bướm nhiệt đới, thuộc vùng Đông nam châu Á được phân chia bởi hai mùa rõ rệt là mùa mưa và mùa khô. Do vậy sự thay đổi hình dạng bên ngoài bởi điều kiện khí hậu phụ thuộc vào mùa là chủ yếu, mà hai yếu tố căn bản nhất là nhiệt độ và độ ẩm. Hầu như các thế hệ của họ Bướm giáp Nymphalidae sinh ra vào mùa mưa có màu sắc rõ rệt hơn, sậm màu hơn và dễ nhận hơn trong khi các dạng mùa khô có màu sáng hơn, với các vệt màu trên cánh ít rõ. Trong quá trình điều tra, phân loại, đánh giá trong nhiều năm nhận thấy. Sự thay đổi về kích thức của họ Bướm giáp Nymphalidae là một tất yếu. Các cá thể mùa mưa thường lớn hơn các cả thể mùa khô vì mùa mưa hệ thực vật ở đây phát triển tốt hơn, ấu trùng các loài bướm có đầy đủ thức ăn hơn nên phát triển thành những cá thể lớn hơn. Rõ ràng nhất ở các cá thể thuộc họ phụ Danainae và một yếu tố nữa là số lượng các cá thể mùa mưa rất đông so với mùa khô. Đặc biệt loài Bướm giáp lớn Vindula erota thường tập trung rất đông để hút chất thải của các loài Cầy hương Viverricula indica, Cầy vòi hương Paradoxurus hermaphroditus hay phân của các loài khác thuộc họ Cầy Cervidae. Những hình ảnh dưới đây minh chứng cho điều này.

Bầy đàn đang thưởng thức bữa trưa – Ảnh: Phùng Mỹ Trung

Đối với các tập tính bầy đàn của họ Bướm giáp Nymphalidae là một trong những đặc điểm rất rõ rệt. Hầu hết những loài thuộc Giống Euploea thường tập trung thành những đàn nhỏ từ 8 -10 cá thể, đôi khi gặp những đàn đến vài chục con, thậm chí cả hàng trăm con. Chúng thường sống trong một khu vực xác định với hai hoặc ba loài khác nhau để tạo thành một đàn. Ở khu Bảo tồn thiên nhiên Vĩnh Cửu những loài sống chung thành từng đàn gồm Bướm đốm xanh lớn Euploea mulciber, Bướm đốm xanh nhỏ Euploea tulliolus, Bướm quạ lớn Euploea radamanthus. Đôi khi một số cả thể của loài Danaus vulgaris. Cũng sống chen vào các cuộc thưởng ngoạn thức ăn.
Sự thay đổi về màu sắc cánh theo mùa của họ Bướm giáp Nymphalide được chia thành 2 nhóm. Những loài không thay đổi hoặc thay đổi rất ít không nhận thấy được gồm Bướm chỉ huy Moduza procris, Bướm nâu đuôi xanh Tanaecia julii, Bướm hình khiên Parthenos sylvia, Bướm báo hoa vàng Cethosia cyane, Bướm đen đốm vàng Polyura athamas, Bướm lính thủy Neptis hylas, Bướm nâu ba đốm Euthalia aconthea …Những loài thay đổi độ đậm, nhạt sắc cánh giữa hai mùa gồm Bướm bản đồ thường Cyrestis themires, Bướm hoa đôi công Junonia almana, Bướm cánh hoa văn Junonia atlies... Về mặt sinh tồn thì việc thay đổi hình thái của những loài thuộc họ Bướm giáp Nymphalinae ở Khu bảo tồn thiên nhiên  văn hóa Đồng Nai là nhằm mục đích bảo tồn sự sống của chúng một cách tốt nhất. Vào mùa mưa khi nguồn thức ăn dồi dào, điều kiện tự nhiên lý tưởng cho sự phát triển và sinh sản của chúng, thì màu sắc các loài trở nên rõ rệt và nổi bật hơn vì màu sắc rất cần thiết cho sự thu hút bạn tình giữa chúng nhằm giao phối và sinh sản nhiều hơn. Ngược lại mùa khô chính là lúc chúng cần thiết phải ngụy trang để lẩn tránh kẻ thù cũng như bảo tồn loài.
Vai trò thụ phấn của họ Bướm giáp Nymphalidae không rõ như các loài bướm thuộc họ khác như Bướm phượng Papilionidae, Bướm nhảy Hesperiidae, Bướm xanh Lycaenidae … và chỉ đóng vai trò thụ phấn cho một số loài thực vật có hoa nhỏ, đĩa mật không sâu vì chúng có kích thước khá lớn nên chúng không có khả năng chui sâu vào những bông hoa lớn để hút mật mà chỉ sử dụng vòi hút vươn dài ra hút mật hoa. Loài thuộc họ phụ Danainae thường hút mật các loài thuộc họ Cúc Asteraceae.

Bướm giáp lớn Vindura erota – Ảnh: Phùng Mỹ Trung

Bướm chỉ huy Moduza procis – Ảnh: Phùng Mỹ Trung

Các loài thuộc họ Bướm giáp Nymphalidae là những loài đẻ trứng rất rải rác với số lượng không nhiều lắm nên hầu như chúng không gây hại cho cây ký chủ của ấu trùng. Một số loài đẻ trứng tập trung như Cethosia cyane … và sự xuất hiện đồng loạt một số lượng lớn ấu trùng trên một cây ký chủ nên có thể có những gây hại đáng kể. tuy nhiên chưa có bất cứ ghi nhận nào trở thành đại dịch đối với ấu trùng của họ này gây ra cho đến nay.Cơn mưa rừng bất chợt đổ xuống và cũng nhanh chóng ngừng rơi như sự bất chợt đến nhanh của nó. Những tia nắng mặt trời hừng lên. Từng đàn Euploea xinh đẹp như những vũ công đang dập dờn bên bờ suối và bên vũng nước đục ngầu của cơn mưa rừng. Giờ này chàng Bướm chỉ huy Moduza procris dũng mãnh đang lang thang dạo chơi bên những bông hoa Câu đằng Uncaria rhynchophylla. Thỉnh thoảng chàng đưa chiếc vòi cong cong của mình vào không gian đầy ắp mùi hương đầu mùa, như đang tìm kiếm “ MỘT NỬA KIA CỦA MÌNH ” và một sự thật hiển nhiên là chàng đang là một trong những chủ nhân của cánh rừng phục hồi thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Vĩnh Cửu và rồi một ngày kia, trước khi từ dã cõi đời, chàng sẽ để lại cho đời thật nhiều những hậu duệ cường tráng giống như bao đời dòng họ của chàng đã để lại cho thế gian này. Ngày dài tiếp nối ngày dài những loài bướm thuộc họ Bướm giáp Nymphalidae ở Khu bảo tồn thiên nhiên  văn hóa Đồng Nai sẽ là một phần tất yếu không thể thiếu được. Chúng sẽ tiếp tục trang điểm cho nét vẽ thiên nhiên muôn màu, nhiệm màu của chúng ta.