Những chiếc lá khô biết bay, những kiệt tác của thiên nhiên

Bài & Ảnh: Tô Văn Quang, Phùng Mỹ Trung – WebAdmin

Kho tàng thiên nhiên hoang dã luôn làm cho chúng ta phải đi từ những ngạc nhiên này đến những thán phục khác. Những loài Bướm lá khô Kallima sp. là những ví dụ hết sức điển hình. Trải qua hàng nhiều triệu năm tiến hóa và chọn lọc tự nhiên để thích nghi. Những loài bướm này đã hoàn thiện khả năng nguỵ trang của mình. Khi chúng đậu khép cánh lại, mặt dưới cánh giống hệt như một chiếc lá khô, với phần đuôi cánh sau kéo dài như một chiếc cuống lá và một đường màu nâu kéo dài đến chóp cánh trước tạo thành như gân chính của chiếc lá. Để nhận ra đồng loại, mặt trên cánh trước có một mảng màu cam, hay màu trắng ở giữa cánh, chóp cánh có màu đen với một chấm trắng nhỏ, phần còn lại của cánh trước và cánh sau có màu xanh lam rất rõ. Ở Việt Nam có 2 loài được ghi nhận phân bố.
Chiếc lá biết bay này sẽ rất hữu ích khi tìm kiếm thức ăn và lẩn tránh kẻ thù trong tự nhiên, một nơi đầy ắp những nguy hiểm rình rập, cái chết kề cận. Nếu như trong một đám lá khô dày đặc với khoảng cách 2cm liệu bạn có thể nhận ra loài bướm này hay không ? và bạn đã bao giờ nhìn thấy loài bướm kỳ lạ này trong tự nhiên chưa ? Một câu hỏi đặt ra là đối với ngay cả những nhà nghiên cứu về Bướm cũng rất hiếm có cơ hội để chiêm ngưỡng vẻ đẹp, sự diệu kỳ mà thiên nhiên đã ban tặng cho loài bướm quí hiếm này ở Việt Nam.

Bướm lá khô cánh trước cam Kallima inachus
Bướm có kích thước trung bình, Mặt trên của bướm đực có màu xanh tím hoặc màu xanh nhạt phụ thuộc vào từng mùa. Sải cánh: 85 – 110 mm. Ở sát mép và mép trên cánh sau có nền nâu vàng với những vẩy xanh lam li ti rải rác. Ở mặt trên cánh trước là một chấm trắng nhỏ nữa nằm ở vùng xanh lam, giữa cánh gần rơi mép mảnh màu cam còn sau phần giữa cánh về phía mép ngoài của cả cánh trước và cánh sau có một đường mảnh màu đen, lượn sóng. Hầu hết phía trên đỉnh của cánh trước của bướm cái đều kéo dài và nhô ra. Mặt trên của cánh trước có màu xanh tím hoặc màu xanh nhạt phụ thuộc vào từng mùa và màu sắc của mặt cánh ngoài lại vô cùng sặc sỡ trong những mùa giao phối. Một dải màu vàng cam nằm ở giữa cánh, nhạt dần về phần ngoài cánh, với viền màu đen
Loài này phân bố rộng từ Nam Trung Quốc, Thái Lan, Lào, Việt Nam. Ở nước ta gặp nhiều vào tháng 6,7 ở rừng nguyên sinh và thứ sinh liền kề với rừng nguyên sinh ở những khu rừng đất thấp, ở VQG Cúc Phương, VQG Ba Vì, Tam Đảo. Đã gặp loài này vào dịp cuối tháng 6 đầu tháng 7 và Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà vào tháng 5 – 6 hàng năm.
Chỉ thường gặp những cá thể đơn lẻ trong các bụi cây Calamus sp. rậm rạp thuộc họ Cau Arecaceae, đôi khi thấy chúng hấp dẫn bởi một số loài quả thối thuộc giống Ficus sp. Khi bị động chúng bay lên rất cao và sâu vào các bụi rậm, do cánh của chúng rất giống với một chiếc lá khô nên rất khó quan sát. Thức ăn của sâu non được ghi nhận là trên một số cây Song, Mây Calamus sp. thuộc họ Cau Arecaceae. Gặp nhiều vào tháng 6,7 ở rừng nguyên sinh và thứ sinh liền kề với rừng nguyên sinh ở những khu rừng đất thấp, Độ cao 800 m trở lên.

Bướm lá khô cánh trước cam Kallima inachus – Ảnh: Phùng Mỹ TrungBướm lá khô cánh trước cam Kallima inachus – Ảnh: Tô Văn Quang

Bướm lá khô cánh trước trắng Kallima albofasciata
Mặt trên có dạng chung của cả hai cánh giống loài Bướm là khô cánh trước cam Kallima inachus, tuy nhiên cả đực và cái có màu nền xanh sáng nhạt với dải trắng ở mặt trên giữa cánh trước. Mặt dưới có màu thay đổi từ vàng sang nâu sẫm và đốm nâu. Cánh sau với rìa sườn và đỉnh rộng, nếp gấp bụng màu nâu đất nhạt. Cánh trước và cánh sau có đường ngoằn ngoèo tối màu giống với Bướm lá khô cánh trước cam Kallima inachus. Râu màu đen, đầu, ngực và bụng màu xanh chàm sẫm, râu, ngực và bụng màu nâu đất. Sải cánh 96 – 112 mm.
Loài này mới ghi nhận ở Việt Nam và năm 2000, gặp thường xuyên ở Vườn quốc gia Cát Tiên, Khu bảo tồn thiên nhiên văn hoá Đồng Nai. Trong các khu rừng nguyên sinh và thứ sinh, bìa rừng và đôi khi trên đường và đường mòn trong rừng. Bay rất gần mặt đất, thích phân và nước tiểu của thú và chim. Đậu trên cành cây và gập cánh lại là hình thức ngụy trang rất lý tưởng. Thức ăn của sâu non là các loài Song mật Calamus poilanei, Song bột Calamus platyacanthus thuộc họ Cau Arecaceae.

Bướm lá khô cánh trước trắng Kallima albofasciata – Ảnh: Phùng Mỹ TrungBướm lá khô cánh trước trắng Kallima albofasciata – Ảnh: Tô Văn Quang

Là những loài bướm đặc biệt nổi tiếng nhất ở Việt Nam về đặc tính ngụy trang, lẩn trốn kẻ thù. Chúng là một ví dụ rất tốt cho cho học sinh, sinh viên tìm hiểu về tập tính nguy trang của Bướm lá khô và các loài Bướm khác trong bộ môn sinh vật. Bướm lá khô không chỉ giá trị trong nghiên cứu phân loại học và đa dạng sinh học mà còn là những loài chỉ thị môi trường tự nhiên. Cần có biện pháp tốt để bảo vệ nơi cư trú của chúng, giúp chúng có điều kiện sinh tồn và phát triển, nhất là bảo vệ các khu rừng nơi có những loài bướm này sinh sống là trách nhiệm không của riêng mỗi cá nhân chúng ta.