NGỤY TRANG TẤN CÔNG Ở HYMENOPUS CORONATUS

Tác giả: Phùng Nguyễn Trí Lâm, Phùng Mỹ Trung WebAdmin.

Ngụy trang tấn công ở bọ ngựa hoa lan Hymenopus coronatus: Cơ chế, bằng chứng thực nghiệm và giới hạn hiểu biết hiện nay.

Tóm tắt
Hymenopus coronatus (họ Bọ ngựa Mantodea, bộ Bọ ngựa hoa Hymenopodidae) là một trong số ít loài động vật được ghi nhận bằng thực nghiệm là có chiến lược ngụy trang tấn công (aggressive mimicry) đối với côn trùng thụ phấn. Hình thái và phổ phản xạ màu sắc của cơ thể tương đồng với hoa đến mức không phân biệt được dưới góc nhìn thị giác của bộ Bọ ngựa hoa Hymenoptera, giúp loài thu hút và bắt được thụ phấn ở tần suất cao hơn cả hoa thật (O’Hanlon, Holwell & Herberstein, 2014). Bài viết này trình bày lại các đặc điểm hình thái–sinh thái của loài dựa trên quan sát thực địa tại Vườn quốc gia Cát Tiên, đối chiếu với các kết quả đã công bố, đồng thời phân định rõ giữa dữ liệu đã được kiểm chứng thực nghiệm và các mô tả mang tính diễn giải chưa có cơ sở tài liệu, nhằm tránh nhầm lẫn trong truyền thông khoa học phổ thông.
Từ khóa: Hymenopus coronatus; ngụy trang tấn công; aggressive mimicry; thụ phấn; đổi màu cơ thể; chromatophore.

1. Đặt vấn đề
Giả thuyết cho rằng bọ ngựa hoa lan Hymenopus coronatus mô phỏng hình thái hoa để thu hút thụ phấn làm con mồi đã được đề xuất từ thế kỷ 19 (Wallace, 1877. Annandale, 1900) nhưng trong hơn một trăm năm chỉ dừng ở mức suy đoán dựa trên quan sát giai thoại. Đến năm 2014, O’Hanlon và cộng sự mới công bố bằng chứng thực nghiệm đầu tiên trên tạp chí The American Naturalist, xác nhận đây là trường hợp ngụy trang tấn công đã được kiểm định ở động vật nhằm mục đích mô phỏng hoa để bẫy thụ phấn  –  hiện tượng trước đó chỉ được ghi nhận rộng rãi ở thực vật. Bài viết này tổng hợp và đối chiếu quan sát thực địa của nhóm tác giả tại Việt Nam với khung bằng chứng khoa học đã công bố, đồng thời chỉ rõ những nội dung cần được xác minh thêm.
2. Đối tượng và địa điểm quan sát
Hymenopus coronatus (họ Bọ ngựa Mantodea, bộ Bọ ngựa hoa Hymenopodidae) phân bố ở Đông Nam Á. Ghi nhận thực địa trong bài được thực hiện tại Vườn quốc gia Cát Tiên, gắn với thời kỳ chuyển mùa khô – mưa, khi độ ẩm không khí tăng kích thích ấu trùng nở từ ổ trứng (ootheca) đã qua trú đông từ mùa khô trước, trùng thời điểm ra hoa của Trang rừng Ixora coccinea  –  nguồn hoa mà nhóm tác giả quan sát cá thể trưởng thành sử dụng làm nơi mai phục.

Bọ ngựa hoa lan Hymenopus coronatus – Ảnh: Phùng Mỹ Trung

3. Đặc điểm hình thái và tập tính đã được ghi nhận
3.1. Hình thái mô phỏng hoa
Bốn chân đi của loài có các thùy dẹt hình cánh hoa; cá thể trưởng thành có màu nền trắng chiếm ưu thế. Nghiên cứu đo phổ phản xạ (spectrometry) và mô hình hóa thị giác côn trùng của (O’Hanlon và cộng sự 2013, 2014) xác nhận màu trắng phản xạ UV của cơ thể loài nằm trong ngưỡng không thể phân biệt được với hoa cùng môi trường sống, dưới góc nhìn thị giác của ong và các loài thuộc bộ Bọ ngựa hoa Hymenoptera thụ phấn khác.
3.2. Bằng chứng thực nghiệm về hiệu quả bẫy mồi
Thí nghiệm thực địa của (O’Hanlon và cộng sự 2014) đặt cá thể Hymenopus coronatus tách biệt khỏi hoa cho thấy tần suất thụ phấn hoang dã bị thu hút đến cá thể mantis cao hơn tần suất thu hút đến hoa thật gần đó, và các cá thể bị thu hút này sau đó bị bắt làm con mồi. Đây là bằng chứng thực nghiệm đầu tiên xác nhận cơ chế ngụy trang tấn công ở loài này sau hơn một thế kỷ chỉ tồn tại dưới dạng giả thuyết.
3.3. Tập tính theo giai đoạn phát triển
Quan sát thực địa của nhóm tác giả ghi nhận: ấu trùng mới nở có tỷ lệ tử vong cao (ước tính hơn một nửa số cá thể không sống sót qua giai đoạn đầu) do thiếu thức ăn và áp lực ăn thịt; cá thể sống sót ẩn nấp ở mặt dưới lá trong giai đoạn đầu trước khi chuyển sang tập tính mai phục trên hoa ở giai đoạn trưởng thành. Đây là quan sát định tính, hiện chưa có số liệu định lượng công bố (cỡ mẫu, phương pháp theo dõi cá thể) để xác nhận tỷ lệ sống sót nêu trên.
4. Vấn đề cơ chế đổi màu – phân định giữa dữ liệu đã kiểm chứng và diễn giải cần thận trọng
Đây là phần cần tách bạch rõ nhất giữa bằng chứng khoa học và mô tả mang tính mô tả chi tiết
Đã có cơ sở tài liệu.
4.1. Về mặt sinh lý học màu sắc động vật nói chung, các loài côn trùng có khả năng biến đổi màu sắc cơ thể thường thông qua tế bào sắc tố (chromatophore) chứa các hạt sắc tố di động trong bào tương, khác về cơ chế so với tế bào phản xạ cấu trúc (iridophore) ở một số loài bò sát, vốn thay đổi màu qua điều chỉnh khoảng cách tinh thể guanine dưới da (cơ chế được mô tả kỹ ở tắc kè hoa, không phải ở côn trùng thuộc bộ Bọ ngựa Mantodea).
4.2. Phổ màu (trắng, phản xạ UV) của Hymenopus coronatus đã được đo đạc khách quan bằng quang phổ kế trong nghiên cứu công bố.
Chưa có cơ sở tài liệu công bố rõ ràng, cần xem là giả thuyết/quan sát chưa kiểm chứng:
4.3. Khả năng chủ động đổi màu để khớp với một bông hoa cụ thể (chuyển từ trắng sang hồng khi tiếp cận hoa hồng) chưa được xác nhận trong các nghiên cứu đã công bố về loài này. Tài liệu khoa học hiện có chủ yếu ghi nhận biến thiên màu sắc xảy ra giữa các lần lột xác trong quá trình phát triển, không phải phản ứng nhanh theo từng bông hoa riêng lẻ trong vài ngày như một chiến thuật săn mồi tức thời.
4.4. Chi tiết về màu mắt và viền lưng thay đổi để phục vụ “nhận diện đồng loại” chưa được tìm thấy trong y văn khoa học về loài này ở thời điểm biên soạn bài; đây có thể là quan sát cá nhân của tác giả nhưng cần được ghi nhận là giả thuyết cần kiểm chứng thêm, không trình bày như một kết luận đã xác lập.
4.5. Ảnh hưởng định lượng của cường độ ánh sáng và màu nền môi trường lên mức độ đổi màu (tỷ lệ % thay đổi sắc tố theo lux ánh sáng) chưa có nghiên cứu định lượng công bố cho loài này; cần được coi là suy luận loại suy từ các nhóm động vật khác, không phải kết quả trực tiếp trên Hymenopus coronatus.
5. Cơ chế đánh lừa bổ sung – mimicry hóa học ở ấu trùng
Bên cạnh mô phỏng thị giác, nghiên cứu của Mizuno và cộng sự (2014, Zoological Science) phát hiện ấu trùng Hymenopus coronatus còn tiết ra hợp chất bay hơi tương tự tín hiệu hóa học được ong mật phương Đông (Apis cerana) sử dụng để giao tiếp, tạo thành cơ chế đánh lừa “hai lớp” (thị giác kết hợp hóa học)  –  giải thích vì sao ấu trùng có tỷ lệ bắt mồi thành công cao hơn cá thể trưởng thành dù thiếu hình thái hoàn chỉnh giống hoa. Đây là hướng bằng chứng bổ sung quan trọng chưa được đề cập trong bản gốc, cho thấy cơ chế ngụy trang tấn công ở loài này phức tạp hơn một cơ chế thị giác đơn thuần.
6. Hạn chế của quan sát và khuyến nghị
6.1. Cần công bố dữ liệu định lượng về tỷ lệ sống sót ấu trùng theo cỡ mẫu và phương pháp theo dõi rõ ràng, thay vì ước lượng định tính.
6.2. Giả thuyết đổi màu chủ động theo hoa nền cần được kiểm định bằng thí nghiệm có đối chứng (đo phổ phản xạ cá thể trước/sau khi đặt cạnh các nguồn hoa màu khác nhau trong điều kiện kiểm soát ánh sáng).
6.3. Quan sát về tín hiệu nhận diện đồng loại qua màu mắt/viền lưng cần được đối chiếu với tài liệu tập tính học (ethology) chuyên ngành hoặc trình bày rõ là quan sát sơ bộ chưa qua kiểm chứng.
6.4. Ảnh tư liệu có chú thích địa điểm cụ thể và giai đoạn phát triển của cá thể có giá trị tư liệu khoa học.

Tài liệu tham khảo
1. O’Hanlon, J. C., Holwell, G. I., & Herberstein, M. E. (2014). Pollinator deception in the orchid mantis. The American Naturalist, 183(1), 126-132.
2. O’Hanlon, J. C. (2013). Coloration and morphology of the orchid mantis Hymenopus coronatus (Mantodea: Hymenopodidae). Journal of Orthoptera Research, 22(1), 35-44.
3. O’Hanlon, J. C., Herberstein, M. E., & Holwell, G. I. (2014). Habitat selection in a deceptive predator: maximizing resource availability and signal efficacy. Behavioral Ecology.
4. Mizuno, T. và cộng sự (2014). “Double-trick” visual and chemical mimicry by the juvenile orchid mantis Hymenopus coronatus used in predation of the oriental honeybee Apis cerana. Zoological Science, 31(12), 795-801.