Ngài hoàng đế chapa – Actias chapae, bướm đêm quý, hiếm

Bài & Ảnh: Vũ Văn Liên – Bảo tàng thiên nhiên Việt Nam

Ngài hoàng đế chapa Actias chapae thuộc họ Ngài hoàng đế Saturniidae), bộ cánh vảy Lepidoptera. Loài này được mô tả từ giống phụ (subspecies) Argema Wallengren, 1858 thuộc Giống Actias Leach, 1815, từ một cá thể đực và một cá thể cái thu ở núi Fansipan (nay thuộc Vườn quốc gia Hoàng Liên) ở độ cao 2000 m, thuộc địa phận huyện Sapa, tỉnh Lào Cai. Nhưng mãi đến gần 50 năm sau, năm 1995 một số mẫu vật mới thu thập lại được ở sườn phía bắc núi Fansipan, độ cao 2.350 m (Nässig & Brechlin, 1995). Những năm sau đó, loài cũng được thu thập ở các độ cao khác nhau từ 1.600 – 2.350 m vào cuối tháng 10 và 11 do các nhà côn trùng học cũng như sưu tầm nước ngoài. Tuy nhiên, số lượng cá thể thu thập được là rất ít do tính hiếm của loài, hơn nữa, địa hình phức tạp và thời tiết thường không thuận lợi vào thời gian cá thể trưởng thành xuất hiện. Khi mới được công bố, các nhà nghiên cứu đã cho là đặc hữu ở núi Fansipan (Vườn quốc gia Hoàng Liên) Việt Nam. Tuy nhiên, năm 2000, Morishita và Kishida đã công bố loài phân bố ở núi Nan Ling, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Sau đó, Siniaev cũng thu được ở tỉnh Hồ Nam ở độ cao 1.500 m. Tất cả các cá thể thu thập được ở Trung Quốc đều vào giữa đến cuối tháng 11 (Wu & Naumann, 2006).

Ngài hoàng đế chapa – Actias chapae bezverkhovi – Ảnh: Vũ Văn Liên

Ở Việt Nam, loài có 2 phụ loài là Actias chapae chapae phân bố ở núi Fansipan (Vườn quốc gia Hoàng Liên) và Actias chapae bezverkhovi phân bố ở Lâm Đồng (Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà), Đắc Nông. Phụ loài sau được mô tả năm 2008 với các mẫu thu được tại núi Langbiang (Lâm Đồng). Gần đây, trong đợt nghiên cứu thực địa chúng tôi đã thu thập được một cá thể đực duy nhất vào ngày 3.4.2008 tại tại Vườn Quốc gia Bidoup – Núi Bà, Lâm Đồng, ở độ cao 2.000 m. Loài phụ có kích thước của chiều dài cánh trước là 62 mm, từ đỉnh đỉnh đầu đến chóp đuôi là 160 mm. Loài cũng được phát hiện bay ở núi cao tỉnh Đắc Nông vào cuối tháng 3. Ngoài ra, có thể phân bố ở núi cao tỉnh Đắc Lắc và Ngọc Linh (Kontum).

Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà – Ảnh: Phùng Mỹ Trung

Đến nay, loài mới chỉ phát hiện có một thế hệ trong năm, tuy nhiên, ở hai khu vực ở Việt Nam có hai mùa bay khác nhau. Ở núi Fansipan, loài bay vào tháng 10 – 11, ở Nam trung bộ (Lâm Đồng và Đắc Nông) loài bay vào tháng 3 và tháng 4.
Thức ăn của sâu bướm: Gồm một số loài cây thuộc chi Pinus (Pinaceae), như Pinus yunnanensis, Pinus armandii, Pinus massoniana, và có thể là Pinus dalatensis, Pinus fenzeliana, Pinus kesiya. Loài đã được nuôi nhưng không thành công đến giai đoạn kén (Wu & Naumann, 2006). Chúng tôi cũng đã nuôi sâu non trên thông (Pinus merkusii) nhưng không thành công.
Phân bố trên thế giới: Tây Nam Trung Quốc (Hồ và Quảng Đông).
Tình trạng: rất hiếm, kích thước lớn và hình thái đẹp, loài có thể bị săn bắt.
Biện pháp bảo tồn: Do môi trường sống của chúng là rừng ở khu vực núi cao Fansipan và một số tỉnh miền Nam trung bộ, việc bảo vệ rừng ở những khu vực trên là rất cần thiết, đó chính là bảo vệ sự tồn tại của loài Ngài hoàng đế chapa đẹp và hiếm này cho hiện tại và tương lai. Ngoài ra, cần thiết đưa loài vào sách đỏ Việt Nam.