Bọ ngựa hoa lan, bậc thầy ngụy trang để sinh tồn !

Bài & Ảnh: Phùng Nguyễn Trí Lâm, Phùng Mỹ Trung

Khi những cơn mưa đầu mùa đổ xuống ở Vườn quốc gia Cát Tiên. Làn hơi nước ẩm ướt thấm đẩm lên từng lá cây, ngọn cỏ, dưới đất độ ẩm cao khiến cho hàng ngàn loài thực vật như bừng tỉnh. Những cây Trang rừng Ixora coccinea cũng thức giấc chuẩn bị hành trình cho một sự sống mới hồi sinh, những bông hoa đầu mùa bắt đầu đơm nụ, làm đẹp cho người, cho đời sau hữu thụ và tô điểm cho thiên nhiên Việt Nam thêm sắc màu.
Đầu đó trên cành cây rừng chết khô, sau một mùa khô khô hạn thiếu nước. Làn hơi nước ẩm ướt đã đánh thức những ấu trùng trong ổ trứng của loài Bọ ngựa hoa lan Hymenopus coronatus thức giấc, vươn mình chui ra khỏi chiếc kén chật trội và nhăn nheo. Từng sinh linh bé nhỏ cố sức thoát khỏi chiếc giường không còn êm ái mà mẹ chúng đã chuẩn bị cho chúng ngay từ cuối mùa khô năm trước. Lần đầu lũ ấu trùng đã cảm nhận được một thế giới tự nhiên đầy sắc màu, khác lạ và hiểm nguy. Bản năng sinh tồn được di truyền từ cách đây hàng trăm triệu năm, đã mách bảo cho chúng biết rằng vòng đời của từng cá thể không cho phép ngơ ngác, lo sợ khi sự sống và cái chết luôn luôn cận kề.

Bọ ngựa hoa lan Hymenopus coronatus – Ảnh: Phùng Mỹ Trung

Chiếc bụng rỗng tuếch sau một thời gian dài ngủ khô, cơn đói đã thôi thúc chúng kích hoạt bản năng kiếm ăn và sinh tồn. Cơ thể bé nhỏ, màu trắng, trong suốt, đã giúp chúng cố gắng ẩn mình vào mặt sau của chiếc lá rừng, để lẩn trốn kẻ thù và rình rập kiếm mồi. Khoảng hơn một nửa những anh em cùng được sinh ra của chúng đã chết vì đói, vì môi trường thiên nhiên khắc nghiệt và vì trở thành bữa ăn cho các loài khác mà không có cơ hội chống chọi.
Ngày qua ngày những con Bọ ngựa hoa lan Hymenopus coronatus còn sống sót tiếp tục kiếm ăn và lớn lên trong hiểm nguy rình rập. Chúng cố gắng ăn nhiều nhất thức ăn khi có cơ hội, hoàn thiện chiếc càng trước to, khỏe, sắc như gươm. Thứ vũ khí nguy hiểm và tối thượng đã được thượng đế ban tặng và hoàn thiện qua hàng trăm triệu năm. Để giết con mồi kiếm ăn, để tấn công kẻ thù tự nhiên, những kẻ muốn biến chúng thành bữa ăn trong cơn đói.
Lúc này đây những cây hoa Trang rừng Ixora coccinea cũng đến lúc phát hoa. Từng bông hoa trắng muốt, khoe sắc, lung linh trong đám lá non xanh rì, hương thơm ngào ngạt dẫn dụ, thu hút ong, bướm đến thưởng lãm mật ngọt, hương thơm. Để giúp hoa trang thụ phấn và đây là cơ hội tốt nhất cho những chú Bọ ngựa hoa lan trưởng thành trắng muốt săn mồi. Toàn thân màu trắng giống hệt bông hoa khiến cho không có bất cứ loài côn trùng nào đến thụ phấn và hút mật hoa chạy thoát. Nhưng nó vẫn giữ đôi mắt màu hồng và một vòng viên lưng màu xanh để đồng loại nhận ra nhau.

Bọ ngựa hoa lan Hymenopus coronatus – Ảnh: Phùng Mỹ Trung

Vài ngày sau, khi hoa trang bắt đầu lụi tàn theo thời gian và chẳng còn bất cứ con côn trùng nào đến kiếm ăn và thụ phấn. Nhưng nó nhận thấy gần đó có một bông hoa trang rừng Ixora coccinea đã phát hoa màu hồng và có rất nhiều côn trùng thụ phấn. Bụng đói, bữa ăn ngay trước mắt, nhưng với thân hình màu trắng nổi bật thì không thể đánh lừa được con mồi. Nó tiến lại và kích hoạt cơ chế đổi màu để phù hợp với bông hoa màu hồng. Tuy nhiên để đồng loại nhận ra nhau nó thay đôi mắt màu hồng thành màu trắng và một vòng viên lưng màu tím.

Bọ ngựa hoa lan Hymenopus coronatus – Ảnh: Phùng Mỹ Trung

Bọ ngựa hoa lan Hymenopus coronatus có khả năng thay đổi màu sắc cơ thể để giống cánh hoa, để săn mồi và lẩn tránh kẻ thù tự nhiên. Chúng có thể đổi màu từ trắng → hồng → hơi tím nhạt. Tuy nhiên, cơ chế đổi màu của loài này không nhanh như Tắc kè (do các tế bào iridophore chứa những tinh thể siêu nhỏ với kích cỡ dưới da có hình dạng và tổ chức khác nhau. Để đổi màu da, tắc kè chỉ cần thay đổi cấu trúc sắp xếp của lớp tế bào phía ngoài bằng cách thả lỏng hoặc làm căng lớp da), mà diễn ra từ từ trong nhiều giờ đến vài ngày. Cơ chế đổi màu này chủ yếu liên quan đến Các tế bào sắc tố (chromatophores) nằm trong lớp biểu bì. Những tế bào này chứa các sắc tố như đỏ hay hồng, trắng hoặc vàng nhạt. Khi lượng sắc tố phân bố khác nhau trong tế bào, màu cơ thể sẽ thay đổi.
Các nghiên cứu cho thấy bọ ngựa hoa lan không chỉ giống hoa lan về màu sắc mà còn phản xạ ánh sáng giống cánh hoa, khiến côn trùng thụ phấn dễ bị đánh lừa.

Bọ ngựa hoa lan Hymenopus coronatus – Ảnh: Phùng Mỹ Trung

Một số yếu tố môi trường có thể ảnh hưởng đên việc kích thích đổi màu ở Bọ ngựa hoa lan như Ánh sáng (Ánh sáng mạnh → cơ thể có xu hướng nhạt hơn → trắng. Ánh sáng yếu hoặc môi trường nhiều hoa màu hồng → tăng sắc hồng) Màu nền môi trường cũng là một phần giúp cơ chế đổi màu (Khi sống trên những bông hoa màu hồng → cơ thể có xu hướng hồng hơn và ngược lại. Môi trường sáng → trắng hoặc vàng nhạt) và một cơ chế đổi màu khác cũng thay đổi rõ rệt đó là quá trình lột xác của Bọ ngựa hoa lan.
Một nghiên cứu đăng trên tạp chí The American Naturalist đã đặt bọ ngựa hoa lan trên lá cây xanh, cách xa hoa và quan sát phản ứng của côn trùng. Các nhà nghiên cứu phát hiện ra có nhiều loài côn trùng bay tới bọ ngựa trước khi tới hoa. Một số trường hợp bọ ngựa thu hút côn trùng nhiều hơn cả các bông hoa gần đó. Lý do tại sao Bọ ngựa hoa lan hấp dẫn hơn hoa ? Câu trả lời là Do màu sắc cực kỳ nổi bật. Cơ thể bọ ngựa phản xạ ánh sáng rất giống cánh hoa và đôi khi còn sáng hơn hoa thật, nên côn trùng dễ phát hiện từ xa. Hơn nữa hình dạng loài này rất giống cụm hoa. Các chân trước và thùy chân của chúngrất giống cánh hoa xòe ra, tạo hình ảnh giống một bông hoa lớn. Hơn nữa một con bọ ngựa hoa lan có thể trông giống một bông hoa lớn hơn bình thường, nên dễ thu hút côn trùng hơn.
Cách thức ngụy trang để bắt mồi, kiếm ăn của Bọ ngựa hoa lan Hymenopus coronatus được gọi là ngụy trang tấn công (aggressive mimicry). Khác với ngụy trang thông thường (để tránh bị phát hiện). Bọ ngựa hoa lan giả làm thứ hấp dẫn con mồi. Các nghiên cứu cho thấy bọ ngựa hoa lan không nhất thiết phải bắt chước một loài hoa cụ thể nào. Thay vào đó, nó bắt chước “tín hiệu chung của hoa” mà côn trùng thụ phấn bị hấp dẫn. Côn trùng thấy nó như một bông hoa hấp dẫn bay tới và bị bắt