Hạt phấn ở hạt trần
Hạt phấn ở thực vật hạt trần (granula pollinis in gymnospermis). Thể giao tử đực (n), hình thành trong các túi phấn trên lá bào tử của nón đực. Hạt phấn được phát tán (thường nhờ gió) và đưa vào noãn trần, tại đó nảy mầm tạo ống phấn để dẫn tinh tử đến tế bào trứng, thực hiện thụ tinh.
Sự hình thành hạt phấn ở hạt trần.
Nơi hình thành: Nón đực (microstrobilus). Mỗi lá bào tử của nón đực mang hai túi phấn hình bầu dục.
Giai đoạn 1: Trong túi phấn có các tế bào mẹ tiểu bào tử (2n), được lớp tapetum nuôi dưỡng.
Giai đoạn 2: Mỗi tế bào mẹ giảm phân, tạo 4 tiểu bào tử đơn bội (n).
Giai đoạn 3: Mỗi tiểu bào tử tạo vách ngoài (exine, bằng sporopollenin) và vách trong (intine)
Giai đoạn 4: Tiểu bào tử nguyên phân ngay trong vách, thành hạt phấn, tức thể giao tử đực (microgametophyte).
Chú ý: Số tế bào lúc phát tán thay đổi theo nhánh. Hạt phấn có bốn tế bào ở chi Thông Prinus và Bạch quả Ginkgo biloba, hai tế bào ở Thủy tùng Glyptostrobus pensilis và một tế bào ở Bách xanh Calocedrus macrolepis.
Cấu tạo hạt phấn ở hạt trần.
Bốn tế bào: Hai tế bào tiền thể (prothallial), một tế bào sinh sản và một tế bào ống phấn. Hai tế bào tiền thể nhỏ, sớm thoái hóa; tế bào sinh sản và tế bào ống phấn giữ vai trò chính.
Vách ngoài (exine) dày, bền; vách trong (intine) mỏng. Hai túi khí hai bên, là các khoang chứa không khí hình thành giữa hai lớp vách hạt phấn. Túi khí giúp hạt phấn nổi trong không khí và trong giọt thụ phấn.
Chú ý: Hạt phấn có túi khí ở Thông Pinales; không có túi khí ở Hoàng đàn Cupressales
Quá trình thụ phấn, thụ tinh và nảy mầm.
Tế bào mẹ hạt phấn (2n) → giảm phân → hạt phấn (n) → gió mang đến lỗ noãn → nảy mầm, tạo ống phấn → 2 tinh tử (n) → 1 tinh tử + trứng (n) → hợp tử (2n) → phôi (2n) → hạt trần.
Hình thành hạt phấn. Trong các túi phấn của nón đực, các tế bào mẹ hạt phấn (2n) giảm phân, tạo ra nhiều hạt phấn đơn bội (n).
Thụ phấn. Gió mang hạt phấn (ở Thông Pinales có 2 túi khí) đến nón cái. Hạt phấn rơi vào lỗ noãn trên vảy noãn, nơi mang các noãn trần.
Hạt phấn nảy mầm. Tại lỗ noãn, hạt phấn hút nước và nảy mầm. Tế bào ống phấn phát triển thành ống phấn.
Ống phấn phát triển. Ống phấn mọc chậm qua mô noãn đến túi phôi (thể giao tử cái, n). Trong ống phấn, tế bào sinh sản phân chia thành 2 tinh tử (n).
Thụ tinh (đơn). Hai tinh tử đến gần tế bào trứng (n). Chỉ một tinh tử kết hợp với trứng, tạo hợp tử (2n). Hợp tử phát triển thành phôi (2n).
Hình thành hạt. Phôi phát triển trong noãn, noãn thành hạt trần (không có quả). Hạt gồm ba phần = Vỏ hạt: do vảy noãn tạo thành. Nội nhũ (n): mô dự trữ, chính là thể giao tử cái. Phôi (2n).
Chú ý: Thời gian thụ phấn rất dài so với hạt kín. Ở bộ Thông Pinales, khoảng 14 tháng giữa thụ phấn và thụ tinh, còn một số nguồn ghi có thể kéo dài đến hai năm sau thụ phấn; ở bộ Tuế Cycadales, khoảng thời gian này kéo dài vài tháng. Tinh tử ở Pinales và đa số Cupressales, tinh tử không có roi, được ống phấn đưa trực tiếp đến trứng. Ở bộ Tuế Cycadales và Bạch quả Ginkgo biloba, tinh tử có roi, di động, bơi trong dịch ở khoang trước khi gặp trứng.
Các kiểu thụ phấn liên quan đến hạt phấn.
Thụ phấn nhờ gió (chủ yếu). Hạt phấn nhỏ, nhẹ, số lượng cực lớn; có túi khí giúp bay xa và nổi vào giọt thụ phấn. – bộ Thông Pinales, Cupressales.
Nhờ côn trùng. Một số nhóm cổ như bộ Tuế Cycadales được côn trùng (bọ cánh cứng) mang phấn. – Dây gắm Gnetales
Bắt phấn bằng giọt thụ phấn. Cơ chế đặc trưng hạt trần. Giọt dịch nhầy ở lỗ noãn bắt và kéo phấn vào. – Bạch quả Ginkgo biloba.
Bắt phấn trực tiếp ở cấu trúc noãn. Ở các loài thuộc chi Thông rụng lá Larix, phấn bám vào chỗ phình tiếp nhận ở vỏ noãn; ở họ Kim giao Podocarpaceae, phần noãn tâm trồi ra qua lỗ noãn để nhận phấn trực tiếp.
Khác với hạt kín: hạt phấn hạt trần rơi trực tiếp vào noãn (hoặc giọt thụ phấn), không có đầu nhụy và vòi nhụy.
Ý nghĩa.
Thích nghi với đời sống trên cạn: Hạt phấn và hạt là hai thích nghi với khô hạn, giúp thực vật có hạt không còn phụ thuộc vào nước để sinh sản. Hạt phấn mang giao tử đực đến noãn mà không cần nước tự do như ở dương xỉ, rêu.
Phát tán xa: Vách sporopollenin bền, túi khí nhẹ, nên phấn bay xa; vì thế rừng thông phát tán phấn với số lượng rất lớn.
Thụ phấn chéo: Ở loài khác gốc (tuế, bạch quả, thông đỏ), giúp tăng đa dạng di truyền.
Nghiên cứu khoa học: Vách hạt phấn bền nên phấn hóa thạch giúp tái dựng thảm thực vật và khí hậu cổ (phấn hoa học, palynology).
Tiến hóa: Sự giản lược của thể giao tử đực (từ nhiều tế bào xuống còn vài tế bào) và việc dùng ống phấn là bước tiến quan trọng từ nhóm sinh sản bằng bào tử.
Y học: Hạt phấn ở một số loài thực vật hạt trần có thể gây dị ứng ở người nhạy cảm.
Bài viết liên quan
Côn trùng Insecta
Dế dũi châu á
Tên tiếng Anh:Oriental mole cricket
Tên Latin:Gryllotalpa orientalis
Xén tóc vằn cam
Tên tiếng Anh:Tufted longhorn beetle
Tên Latin:Aristobia approximator
Bướm phượng cam
Tên tiếng Anh:Lemon butterfly
Tên Latin:Papilio demoleus
Thực vật Plantae
Cẩm lai
Tên tiếng Anh:No english name
Tên Latin:Dalbergia oliveri
Vạng trứng
Tên tiếng Anh:No english name
Tên Latin:Endospermum chinense
Muống biển
Tên tiếng Anh:Muống biển
Tên Latin:Ipomoea pescarpae
Nấm Fungi
Nấm cà
Tên tiếng Anh:Sordid blewit
Tên Latin:Lepista sordida
Nấm ngân nhĩ
Tên tiếng Anh:Snow fungus
Tên Latin:Tremella fuciformis
Nấm kèn
Tên tiếng Anh:Golden chanterelle
Tên Latin:Cantharellus cibarius