Phát sáng tự nhiên hay thắp lửa ve vãn người tình ?

Bài & Ảnh: Phùng Nguyễn Trí Lâm – WebAmin

Vào những đêm hè, trên những cánh đồng quê êm ả, từng đôi trai gái thôn quê đang bên nhau trò chuyện. Họ thỏ thẻ bên tai nhau những lời yêu thương mộc mạc, nhưng rất mặn nồngvà những lời  thề non, hẹn biển, cầu mong cho lứa đôi của chúng ta được hạnh phúc trùng phùng. Trong cái không gian bình lặng ấy tưởng chừng cả thế giới chỉ còn có hai người. Họ lặng lẽ bên nhau, ngắm nhìn hàng ngàn những ánh lửa đom đóm lập loè. Họ cùng nhau tự hỏi phải chăng đó là bản chất tự nhiên của các loài sinh vật trong cái vũ trụ bao la này ?. Không loài Đom đóm cũng như đôi bạn trẻ kia đang thắp lên những ánh sáng huyền ảo, để cố tìm cho mình một nửa kia của mình. Một nàng đom đóm xinh đẹp, vừa ý nhất để thề non, hẹn biển, để kết nghĩa phu thê, để duy trì nòi giống, để một mai kia sẽ có những đêm hè đầy sao Đom đóm.
Đom đóm nâu có tên khoa hoc là Luciola vitticollis loài này thuộc họ Đom đóm Lampyridae, bộ Cánh cứng Coleoptera và lớp Côn trùng Insecta. Đây là loài khá phổ biến ở các vùng ẩm ướt, gần sông suối hoặc ruộng nước, khu vực rừng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Nơi có nhiều thảm thực vật thấp và độ ẩm cao Con đực và cái rất khác nhau. Con cái lớn hơn, đầu và ngực bé với 3 đôi chân và một cái bụng mềm khá cồng kềnh. Thân nó màu nâu, trừ 3 đốt cuối màu trắng, ở mặt dưới có lớp kitin trong suốt, còn mặt trên có màng kitin giàu sắc tố.
Cánh trước cứng, cánh sau dạng màng xếp dưới cánh cứng. Chúng thường xuất hiện vào mùa hè, thực chất của việc xuất hiện này được các nhà khoa học đặt cho chúng một cái tên “Vũ Hoá” bởi vì đời sống chính của đom đóm không phải là bay lượn trên mặt đất mà ấu trùng của chúng ở dưới đất, nơi có rất nhiều các thảm mục thực vật. Những nghiên cứu mới nhất hiện nay về thức ăn của ấu trùng loài này hoàn toàn được ghi nhận, chúng là những kẻ ăn thịt hung dữ khủng khiếp, chúng tấn côn cả những con mồi to hơn cơ thể mình. Việc phát sáng của đom đóm trong thời kỳ ấu trùng là cách thức cảnh báo đe doạ những loài ăn thịt. Nhưng đối với đom đóm trưởng thành, việc phát sáng được dùng cho việc tìm kiếm, lựa chọn bạn tình. Đây là một ví dụ điển hình việc dùng bioluminescence để chọn lọc giới tính. Bằng chứng tiến hóa thật đa dạng, cách để truyền tín hiệu đến bạn tình trong suốt thời gian ve vãn bằng sự phát sáng đều đặn, nhấp nháy, sử dụng tốt các tín hiệu hóa học của ánh sáng.
Những ánh sáng lập loè như ma quái kia hoàn toàn là Đom đóm trưởng thành. Chúng phát sáng như những ánh lửa bập bùng trong đêm. Những ghi nhận đã phát hiện thấy rằng sự phát sáng của Đom đóm và môt số loài Sâu sáng trong các thảm mục rừng là sự oxy hóa ngẫu nhiên của lipid, mà đó cũng là các phản ứng hóa học cần thiết để duy trì sự sống của chúng. Tuy nhiên phát sáng còn là bản năng gợi tình của chàng và nàng trong cái thuở ban đầu quen biết ấy và hiển nhiên là chỉ có những chàng trai Đom đóm khoẻ nhất, gợi tình nhất mới có thể lọt vào mắt xanh của nàng Đom đóm diễm kiều. Một qui luật tất yếu khách quan của tự nhiên.
Từ một số loài động vật phát sáng, người ta đã tách được luxiferin và luxiferaze. Hai chất này để riêng rẽ sẽ không phát sáng, nhưng khi đem trộn vào với nhau trong bóng tối thì sẽ phát ra ánh sáng. Luxiferaze là một enzym giúp thúc đẩy quá trình oxy hóa chất luxiferin và kết quả là tạo ra nguồn sáng và ánh sáng này cần thiết cho Đom đóm trong thời kỳ sinh sản để kén chọn người tình. Với ánh sáng chỉ nhìn thấy qua lớp kitin trong suốt ở mặt dưới bụng. Đom đóm cái thường uốn trong bụng, mặt dưới hướng lên trên nên từ phía trên có thể nhìn thấy ánh sáng phát ra. Đom đóm có hệ thống ống khí quản làm nhiệm vụ dẫn khí để thở. Do cử động của hệ thống này mà lượng oxy vào cơ thể thay đổi, có tác động tới sự oxy hóa chất luxiferin vì vậy ánh sáng phát ra khi tỏ khi mờ.

Loài đom đóm nâu Luciola vitticollis – Ảnh: Tô Văn Quang
Loài đom dóm nâu Luciola vitticollis phát sáng – Ảnh: Tô Văn Quang

Khả năng phát sáng của 1 cá thể đom đóm chỉ trong vòng một phần 10 giây ngắn ngủi. Tuy nhiên đom đóm không phát sáng đồng bộ cùng một lúc hàng ngàn cá thể, nên việc sử dụng đèn đom đóm để đọc sách, báo, thắp sáng là hoàn toàn không khả thi.
Mắt người có thể nhìn và đọc sách TỐT NHẤT khi chúng ta cần độ sáng 450 lumens (đây là ánh sáng ban ngày lumen là đơn vị đo độ sáng). Độ sáng của 1 con đom đóm khoảng 0,0004 – 0,0006 lumens (E.Newton Harvey và Kenneth P. Stevens thí nghiệm năm 1928).
Nếu dùng đèn sợi đốt như thế kỷ 19 mà Thomas Edison phát minh, thì một Watt (W) sẽ có độ sáng bằng 11,25 lumens.
Như vậy để có độ sáng như bóng đèn sợi đốt 40W (450 lumens) hoặc đèn LED 5W. Chúng ta sẽ cần sẽ cần là: (40 x 11,25)/0,0006 = 750.000 con đom đóm để có thể đủ ánh sáng đọc được sách tương đương ánh sáng ban ngày. VỚI SỐ LƯỢNG NÀY THÌ CẦN MỘT BÌNH THỦY TINH CỰC LỚN ĐỀ CHỨA ĐOM ĐÓM.
Có thể hình dung là nếu ta có một bóng đèn sợi đốt với công suất 1W (ánh sáng ở công xuất này còn mờ hơn cả ánh sáng đêm trăng rằm). Chúng ta phải dùng một số lượng lớn những cá thể đom đóm để phát sáng (11,25/0,0006 = 18.750 con đom đóm). Vậy để chứa số lượng đom đóm là 18.750 con.
Một chiếc đèn dầu thời xưa của các Ông, Bà (đèn đốt lửa bằng dầu hỏa do tim đèn hút dầu lên) có độ sáng khoảng 8W phải soi rất gần mới đọc được tài liệu. Để có lượng Đóm đóm phát sáng bằng ánh sáng cây đen dầu chúng ta cần số lượng Đom đóm là (8×11,25/0,0006 = 150.000 con).
Để có thể phát sáng với số lượng Đom đóm nêu trên, chúng cần một lượng Oxy rất lớn để dùng cho phản ứng hóa học phát sáng xảy ra. Nếu nhốt một lượng quá lớn vào quả trứng, bình thủy tinh… để phát sáng. Chúng sẽ chết rất nhanh trong vòng 5 -10 phút vì thiếu Oxy. Chưa tính đến khi đom đóm được nhốt với số lượng nhiều thì chúng sẽ hoảng sợ và không thể phát sáng.
Đom đóm sẽ phát sáng không liên tục, “lập lòe”. Chính xác là đom đóm sẽ tắt 4 giây và phát sáng nửa giây. Do ánh sáng KHÔNG ĐỒNG NHẤT THÀNH MỘT DẢI mà thay đổi theo tần suất lập lòe của đom đóm (tương tự đèn huỳnh quang).

Vây chúng ta đi đến kết luận là: “Một quả trứng Vịt chứa được khoảng 150 con đom đóm thì KHÔNG THỂ ĐỌC ĐƯỢC bất cứ thứ gì trong đêm”.

Những khám phá mới nhất mang tính khoa học về cường độ ánh sáng phát ra, cũng như tốc độ số lần phát sáng trong 1 phút, giúp các nhà nghiên cứu tìm hiểu được tập tính ve vãn bạn tình của chúng. Nếu tốc độ bằng với nhịp đập của tim người 60 lần/phút đó là trạng thái bình thường trong khi bay. Mới gặp đối tượng muốn làm quen tốc độ của con đực cao hơn 1,2 lần bình thường, khi chàng và nàng đồng ý chấp nhận kết nghĩa phu thê số lần phát sáng của con cái nhiều hơn khoảng 2 lần.

Loài đom đóm ngực hung – Ảnh:  Phùng Mỹ TrungLoài đom đóm ngực hung – Ảnh:  Phùng Mỹ Trung

Rồi chuyện gì đến phải đến thì số lần phát sáng tăng lên gấp đôi (gần như liên tục) có thể lúc đó dường như chúng muốn thắp sáng hoàn toàn để thưởng ngoạn cái cảm giác ngọt ngào của vũ điệu tình yêu. Lượng ô xi cung cấp cho việc ô xi hoá luxiferin cần khá nhiều nên hầu như chàng và nàng đều thở gấp.
Ngay từ khi hóa vũ những chàng và nàng đom đóm đã được bố, mẹ di truyền khả năng duy tri nòi giống cho đời sau hữu thụ mà chẳng cần phải tốn ít nhất là 13 – 14 năm như con người chúng ta. Quả là bất công, ấy thế mà đôi khi nhiều người từ khi phát dục phải mất cả chục năm sau mới được nếm mùi sung sướng trong cái tứ khoai của dương gian. Chứ chẳng như ai kia lửa tình rực cháy giống các nàng và chàng đom đóm.
Vậy mà hầu hết các chàng và nàng đom đóm đều phong tình và đa thê. Con cái có một ngăn chứa tinh trùng của hầu hết những chàng đom đóm đực mà đã từng qua tay nàng sau đó cơ thể chúng sẽ tự lựa chọn những tinh trùng nào mạnh nhất để kết hợp với hàng trăm trứng mà nàng đang mang nặng trong mình, nhằm sinh ra những hậu duệ khoẻ mạnh.
Sự kết đôi nhiều lần trong ngày, nhiều ngày trong tuần với nhiều cá thể đực có thể được xem như một quá trình sinh học phức tạp của loài đom đóm cũng như một số loài côn trùng khác và phải chăng vì sự tham lam đến vô độ của chúng mà chỉ sau gần một tháng mà chúng đã gân cốt rã rời, tanh bành xác pháo ? chẳng thế mà loài đom đóm luôn ước rằng giá như mình vừa mạnh, vừa lâu như loài bọ que – Dimophera sp. Loài được xem như là sinh vật giữ kỷ lục về thời gian giao phối. Thôi thì cái gì đến nhanh cũng ra đi nhanh mà, nuối tiếc làm chi cho thêm . . . thèm thuồng.
Sau môt thời gian vũ khúc yêu đương được coi như đến hồi kết. Đom đóm cái đẻ trứng dưới đất, nước.Trứng nở thành ấu trùng, kiếm ăn (thức ăn là loài ốc) sau đó sẽ hoá Nhộng, lột xác thành con trưởng thành và hoàn thành một quá trình biến thái hoàn toàn (holometabolous metamorphosis). Cứ thế vòng đời của loài côn trùng này sẽ mãi mãi không có hồi kết và chẳng biết trước khi chết chàng và nàng Đom đóm có kịp truyền lại cho đời sau phương pháp phát sáng để tìm kiếm bạn tình hay không mà hậu duệ chúng lại tiếp nối ?.
Những ánh sáng lập loè bên bờ kênh, ruộng lúa giống như những ngọn lửa tình đang cháy lên trong (TIM) chàng và nàng đom đóm và dường như nó cũng tiếp thêm sức mạnh làm nóng lên tình cảm yêu thương cho những cặp tình nhân vùng thôn quê bình lặng. Các bạn đừng cố bắt chàng đom đóm tội nghiệp kia mà tặng người yêu vào những đêm hè lãng mạn. Chàng đom đóm cũng như bạn thôi, ngoài những bản năng sinh tồn chúng còn đang cố gắng thắp lên ngọn lửa yêu đương nồng cháy đến .. . mệt nhoài để hòng tìm kiếm thật nhiều một nữa còn lại cho mình, cho đời sau hữu thụ.