Bạn biết gì về đa dạng các loài rắn độc trên cạn ở Việt Nam ?

Bài & Ảnh: Nguyễn Thiên Tạo  – Bảo tàng thiên nhiên Việt Nam

Việt Nam hiện biết là nơi cư ngụ của 193 loài rắn thuộc 69 giống, 8 họ. Trong số đó ghi nhận tổng số 53 loài rắn độc gồm 35 loài (15 giống) thuộc họ Rắn hổ Elapidae và 18 loài (8 giống) thuộc họ Rắn lục Viperidae.
Việt Nam được biết đến là một đất nước có đa dạng sinh học phong phú và mang tính đặc hữu cao, đặc biệt là các loài bò sát và ếch nhái. Các loài rắn độc của Việt Nam không chỉ phổ biến trong việc sử dụng làm thuốc cổ truyền mà còn được coi là nhóm bò sát có tính đa dạng về thành phần loài. Cho đến nay Việt Nam hiện biết là nơi cư ngụ của 193 loài rắn thuộc 69 giống, 8 họ. Trong số đó ghi nhận tổng số 53 loài rắn độc gồm 35 loài (15 giống) thuộc họ Rắn hổ Elapidae và 18 loài (8 giống) thuộc họ Rắn lục Viperidae.

NỌC ĐỘC CỦA LOÀI RẮN
Có 2 loại nọc độc của loài rắn được các nhà nghiên cứu xác định gồm: NỌC ĐỘC THẦN KINH & NỌC ĐỘC TẾ BÀO.

Đối với nọc độc thần kinh
Chủ yếu ở các loài rắn hổ thuộc các loài: Ophiophagus sp., Naja sp., Bungarus sp… và hầu hết các loài rắn biển. Nọc độc thần kinh của loài rắn chủ yếu gồm các hoạt chất:
Neurotoxin: Có trong nọc độc rắn hổ, rắn biển có thể tấn công hệ thần kinh, gây nhiễm trùng và làm rối loạn nhịp tim, đủ khiến nạn nhân tử vong trong chưa đầy một giờ. Nếu không chữa trị kịp thời.
Chất độc thần kinh có trong nọc rắn sẽ ngăn chặn hoạt động của hệ thống thần kinh và hệ thống thần kinh cơ trong thời gian khoảng 15 phút đến hai giờ. Gây ra tình trạng buồn ngủ, tê liệt, mất ý thức, khó thở. Các mô xung quanh vết cắn bị thâm, sưng lên và chết đi. Khi chất độc gây loạn thần kinh, ảnh hưởng não và hệ thần kinh, đặc biệt là cơ quan kiểm soát việc hô hấp và tuần hoàn. Hậu quả nó gây ra co rút cơ bắp, nôn ói, lên cơn co giật, dẫn đến tình trạng tê liệt.
Cardiotoxin: Là độc tố nguy hiểm. Ở giai đoạn cuối cùng, độc tố Cardiotoxin làm tăng huyết áp trước khi nhanh chóng chậm lại và khiến tim ngừng đập. Một vết cắn có thể không chứa nọc độc, nhưng rắn hổ, rắn biển có khả năng cắn nhiều lần để phun ra lượng nọc độc rất lớn.

Đối với nọc độc tế bào
Chủ yếu ở các loài rắn lục thuộc các loài: Azemiops sp., Protobothrops sp., Viridovipera sp., Trimeresurus sp., Ovophis sp., Cryptelytrops sp. Calloselasma sp... Chất độc trong nọc độc tế bào chủ yếu gồm:
Haemotoxin: Khi bị rắn cắn, chất độc thường tác động lên máu hay mạch máu. Phá hủy tế bào máu, gây xuất huyết nội. Ngoài ra độc tố còn làm đông máu, tốc độ đông máu đến rất nhanh, có thể gây chết do mạch máu bị tắc nghẽn.
Myotoxin: Chất độc này đảm nhiệm chức năng tấn công và hủy hoại mô cơ gây hoại tử, sưng, phù nề, làm mô chết và gây ung thối.
Bên cạnh đó, sự phân bố theo vùng địa lý của các loài rắn độc cũng khác nhau: 12 loài chỉ ghi nhận ở miền Bắc, 19 loài chỉ ghi nhận ở miền Nam và 22 loài ghi nhận ở cả hai miền đất nước. Có 5 loài hiện được coi là đặc hữu của Việt Nam gồm: Rắn cạp nia sông hồng Bungarus slowinskii, Đẻn xanh lơ Hydrophis parviceps, Rắn lục hòn sơn Cryptelytrops honsonensis, Rắn lục trùng khánh Protobothrops trungkhanhensis và Rắn lục trường sơn Viridovipera truongsonensis. Đáng chú ý là sau công bố của Wuester et al. (1995), loài Rắn hổ mang trước đây có tên là Naja naja hiện đã được tách thành 4 loài riêng biệt:
Rắn hổ mang  fuxi Naja fuxi – Phân bố ở vùng nui cao các tỉnh Tây Bắc Việt Nam giáp Trung Quốc.
Rắn hổ mang hai mắt kính Naja atra – Phân bố ở miền Bắc có thể kéo dài về phía Nam đến Quảng Bình, Quảng Trị, từ Đà Nẵng trở lại.
Rắn hổ mang một mắt kính Naja kaouthia – Phân bố ở Quảng Trị, Huế, Đắk Lắk, Lâm Đồng, Thành phố Hồ Chí Minh, Kiên Giang…
Rắn hổ mang xiêm Naja siamensis – Phân bố ở phía Nam Việt Nam Kontum, Gia Lai, Tây Ninh, Đồng Nai, thành phố Hồ Chí Minh, An Giang, Tiền Giang, Kiên Giang, Vĩnh Long, Sóc Trăng, Cà Mau…

Chưa có đánh giá chi tiết nào về việc sử dụng các loài rắn ở Việt Nam, tuy nhiên, rắn được thu thập để làm thực phẩm, lấy nọc độc, làm thuốc cổ truyền và dùng trong kỹ nghệ da. Các loài rắn độc phổ biến dùng ngâm rượu là các loài rắn cạp nia (Bungarus spp.), rắn hổ mang (Naja spp.), và Hổ chúa Ophiophagus hannah. Rắn biển đôi khi được dùng ngâm rượu nhưng chúng thường được dùng để làm thực phẩm ở các khu vực ven biển.  Do việc nuôi giữ rắn độc để làm cảnh có thể gây nguy hiểm với con người nhưng một số loài có màu sắc đẹp, có khả năng nuôi để phát tiển du lịch trong Thảo cầm viên như: Rắn lá khô đầu hình V Sinomicrurus kellogi, Rắn lá khô thường Sinomicrurus macclellandi, Rắn lục đầu bạc Azemiops feae.

Rắn hố mang chúa Ophiophagus hannah – Ảnh: Phùng Mỹ Trung

Rắn hố mang xiêm Naja siamensis – Ảnh: Phùng Mỹ Trung

Rắn hố mang xiêm Naja kaouthia – Ảnh: Nguyễn Quang Trung

Rắn lục mũi hếch Deinagkistrodon acutus – Ảnh: Chu Xuân Cảnh

Rắn lục đầu bạc Azemiops feae – Ảnh: Nikolai Orlov

Rắn lục jerdoni Protobothrops jerdoni – Ảnh: Phùng Mỹ Trung

Rắn lục vogeli Viridovipera vogeli – Ảnh: Nguyễn Thiên Tạo

Hiện nay, Việt Nam đã thành lập nhiều vườn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên để bảo vệ cảnh quan và tài nguyên sinh vật. Theo số liệu của Tổ chức Bảo tồn chim quốc tế, đến năm 2004 Việt Nam có 208 khu bảo tồn hiện có và đề xuất. Các khu bảo tồn này đã góp phần quan trọng trong công tác bảo vệ và gìn giữ sinh cảnh sống của các loài động vật hoang dã trong đó có các loài rắn. Bên cạnh 4 loài rắn độc gồm 3 loài thuộc giống Rắn hổ mang Naja và loài rắn hổ chúa Ophiophagus hannah được ghi trong Phụ lục II của Công ước CITES (có hiệu lực từ ngày 1/7/2008); có 8 loài được luật pháp Việt Nam bảo vệ gồm: Hổ chúa Ophiophagus hannah ghi trong nhóm IB (nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại), 4 loài thuộc giống Rắn cạp nia Bungarus và 3 loài thuộc giống Rắn hổ mang Naja ghi trong nhóm IIB (hạn chế khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại) của Nghị Định 32/2006/NĐ – CP của Chính phủ (2006). Chỉ có loài Rắn lục sừng Protobothrop cornutus ghi trong Danh lục Đỏ IUCN (2009) ở bậc DD (thiếu dẫn liệu). Trong Sách đỏ Việt Nam (2007) có 6 loài rắn độc gồm: 1 loài ở bậc cực kỳ nguy cấp, CR Rắn hổ chúa Ophiophagus hannah; 4 loài ở bậc nguy cấp, EN Rắn cạp nong  Bungarus fasciatus và 3 loài Rắn hổ mang Naja sp. và 1 loài ở bậc sẽ nguy cấp, VU Rắn lục đầu bạc Azemiops feae.